Slide 1  Powerpoint Gert Biesta 2019

DOOR KUNST ONDERWEZEN WILLEN WORDEN EEN PEDAGOGISCH PERSPECTIEF OP KUNSTEDUCATIE

Overdenking:

Als je emoties geen ruimte geeft (er dus geen aandacht voor hebt) kan er geen reflectie ontstaan. 

' Leren vindt niet plaats voordat eerst emoties zijn opgewekt'  (Taylor, geciteerd door M. Van Woerkom in ' reflectie'-Canon van het leren. 

Hartmut Rosa – Resonanz

Resonantie ontstaat wanneer we ons aandachtig en ontvankelijk verhouden tot iets buiten onszelf. Aandacht is in zijn visie essentieel om echte relaties aan te gaan met mensen, kunst, natuur, etc.

Byung-Chul Han – De vermoeide samenleving

Aandacht verdwijnt in onze prestatiemaatschappij; we worden opgejaagd en overprikkeld. Aandacht vraagt om verstilling, iets wat volgens Han steeds zeldzamer wordt.

#9 Aandachtige betrokkenheid als pedagogische grondhouding – Lisette Bastiaansen | Nieuwsbericht | Nationaal Programma Onderwijs

Verweven
(haken zonder patroon)

We ontmoeten elkaar
in het tussenin,
waar niets hoeft
maar alles mag ontstaan.
Niet gepland,
niet verwacht,
maar echt.
Zonder maskers
zonder haast.

We vertragen
om elkaar bij te houden.
We versnellen niet met stappen
maar met stilte.
Ruimte geven is geen offer,
maar een uitnodiging.

Tijd is niet wat tikt
maar wat groeit
tussen jouw blik en de mijne,
tussen mijn vraag
en jouw ‘ik ben hier’.

We zijn geen losse stemmen
maar een kluwen klanken,
soms schurend,
soms zingend,
meerstemmig
als een plein vol mogelijkheden.

Klooien is een vorm
van vertrouwen.
We weten het niet,
en dat is precies
waar het begint.

Als we durven spelen
met wat ons verbindt,
gevoel, geur, twijfel, taal,
dan raken we meer aan
dan handen ooit kunnen.

Verbinding ruikt naar verschaalde koffie
en gedeelde nachten.
Het voelt als zand onder je voeten
terwijl niemand iets oplost
maar iedereen er is.

We raken niet altijd aan,
maar we zijn
nabij.
We spiegelen niet,
we weven.

Niet perfect,
wel eerlijk.
Niet glad,
maar echt.

Vooruitgang is geen rechte lijn
maar een patroon in stof
die al generaties
wordt doorgegeven.

Want ik ben
omdat jij bent.
En jij,
omdat wij zijn.

En als we dat onthouden
in hoe we kijken
in hoe we luisteren
in hoe we onszelf
toestaan te blijven spelen
dan is er hoop.
Niet als doel,
maar als richting.

P

Aandacht trekken

Aandacht geven

Aandacht bieden

Aandacht vragen (voor iets)

Aandacht zoeken

Onderzoek aandacht

• • Opdracht: Onderzoek de komende 10 minuten iets wat jouw aandacht trekt en neem dit op welke manier dan ook mee naar de centrale plek (doek?). Vierkant met tape of stoepkrijt.
  • Kies in stilte een voorwerp uit het midden. Schrijf op een kaart aan wie je dit geeft en waarom. Stop de kaart in…..
  • Geef het ding in stilte aan de betreffende persoon.
  • We lopen in stilte naar het volgende punt.

Gedoseerde aandacht. Te weinig aandacht vs teveel aandacht. Bij te weinig komt iets niet tot bloei, bij teveel kan het beklemmend worden. Iets doodknuffellen. 

Te weinig aandacht doet vergeten, maar teveel ook. De aandacht verslapt. 

Zien wat we geacht worden te zien

'Een ander waarnemingsfilter is 'zien wat we geacht worden te zien'. Dat is het filter dat niet gevoed wordt door je eigen verwachting, maar door die van anderen. Illusionisten maken daar dankbaar gebruik van. 

We zien wat we geacht worden te zien. In onze verbeelding, maar ook in de wereld daarbuiten. En als je het ziet, kun je het bijna niet meer niet zien. We zien wat we denken dat we moeten zien. (Lutke, 2019, p.91)

Als je met aandacht loopt, dan is er altijd nog een ik-die-loopt. Als je helemaal in het lopen verdwijnt, is er geen loper meer. Er is alleen nog lopen. 

Bron: https://tijdschrift.zenleven.nl/2020v-loopmeditatie/ 

uithaal onthaal

Wat wij kan gebruiken in ons onderzoek/project van teksten: 

Tekst A

Tekst B

Tekst C

Tekst D

NEN = 100% aandacht

Je hebt aandacht of je hebt geen aandacht. Nooit een beetje.

Bron: Zen Nederland

“No purpose intervenes

between I and You, no greed

and no anticipation; and

longing itself is changed as it

plunges from the dream into

appearance. Every means is

an obstacle. Only where all

means have disintegrated

encounters occur.”

Martin Buber

I and Thou, 1970 (p.63)

a               a

   n

      d                 a

             c

    h

                   t

     o

                   p

                d

      e

                 w

              e

         r

              e

                   l

d

    Gemengd goed/goed gemengd van Wikipedia         

                     https://nl.wikipedia.org/wiki/Aandacht:

 Vormen van aandacht:

 actief        vs        passief

  ruimtelijk   vs      niet-ruimtelijk

 overt         vs                covert

       extern  vs     intern

 op één aspect vs       meerdere aspecten

       volgehouden aandacht

Aandacht kan variëren in intensiteit (sterkte) en selectie (scherpte). Aandacht kan verslappen in een toestand van slaperigheid, of als men door iets anders wordt afgeleid. Het is een van de meest onderzochte onderwerpen binnen de psychologie en de cognitieve neurowetenschappen. [...]  Aandacht is daarom de poort naar de rest van cognitie.

Everyone knows what attention is. It is the taking possession by the mind in clear and vivid form, of one out of what seem several simultaneously possible objects or trains of thought... It implies withdrawal from some things in order to deal effectively with others.

Terugkoppeling  Oefeningen Aandachtzoekers

Eerste reacties vragen 2 juni 2025 ;

1.Hoe vond je de wandeling?

2.Wat heb je met aandacht gezocht?

8 Reacties;

Vraag 1: wandeling spannend, dan toch niet zo spannend, desorienterend.

Vraag 2: aangezien ik opresearch festival al op zoek was gegaan naar een micro-voorwerp ben ik nu aandachtig op zoek gegaan naar een gevoel/ een gewaarwording... het voorwerp dat ik op de mat legde was dan ook een reflectie van dat gevoel en niet zozeer daar ter plaatse gevonden

Jo.

1. Ik vond het heel interessant hoe we begonnen met de ogen dicht en in stilte lopen in een treintje. Dit zette mn zintuigen enorm aan. Ik hoorde, voelde en rook van alles. Later mochten we een object zoeken en omdat de zintuigen zo aan stonden lukte dat ook goed. Ik vond het fijn om buiten te zijn en de omgeving met een zoekende en alerte toestand te benaderen. Ik was echt daar. Het kiezen en schrijven voor iemand was ook fijn. Ik voelde veel aandacht. Ik stond letterlijk even stil bij iemand. Het vervolgens geven en uitdelen was wat verwarrend. Ineens stonden er mensen met lege handen en een ander met zn armen vol. Ik zelf kreeg een blij gevoel dat ik iets van iemand kreeg. En was eigenlijk heel benieuwd naar de tekst hierbij. Ik kreeg nog een overgebleven zakje met een klokhuis. Die dus wel van iemand was maar waar geen kaartje bij zat. De opdracht is om beide zakjes over twee weken mee te nemen. Ik ben benieuwd hoe jullie de opdracht afhechten.
2. ⁠Mijn keuze: stukje muur en gruis van een buitenmuur waar druk aan geklust werd. Het trok mn aandacht omdat de bouwmachines heel veel lawaai maakten in het park. ‎

J.

1.Zwaar vreemd in het begin, maar omdat je niets ziet trek je jezelf ook niets aan van reacties, en vervolgens was ik enorm gefocust op de ondergrond waarop ik liep, alsof die iets weggaf van waar ik was.

2; wat heb jij met Aandacht gezocht? Ik vond een gebruikt suikerzakje. Vond ik wel toepasselijk met mijn diabetes achtergrond!

M.

Antwoord 1: De wandeling met de ogen dicht vond ik minder onprettig dan ik verwachtte. Ik vertrouwde letterlijk blindelings op je, mijn oren stonden op scherp en ik was me zeer bewust van iedere stap en de veranderende ondergrond. Enkel het gerinkel van de tram baarde me een split-second enige zorgen.
Antwoord 2: Ik heb in de zoektocht geprobeerd om niet af te gaan op mogelijke voorwerpen, maar heb gewacht tot mijn aandacht werd getrokken. Daarbij kwamen de jonge eenden om de hoek kijken. Omdat ik geen voorstander ben van de eendenjacht, heb ik daarna wel gezocht naar iets dat de pluizigheid van de dieren gepresenteerde. Dat werd een paardenbloem.

A.

Vraag 1: hoe vond je de wandeling?
—> Ik vond de wandeling al bij al een aangename ervaring al voelde ik in het begin wel wat spanning door het feit dat we onze ogen moesten toe doen en dus niet zagen waar we onze voeten zetten. Vooral schrik om dan te vallen of ergens tegenaan te stoten met je voet. Naarmate we iets verder waren en het trage tempo gewoon werden, ebde de spanning weg en werd het aangenamer. Ik probeerde iets meer te focussen op geluid om te oriënteren. Je hoort dan plots dingen die je ervoor niet hoorde.
vraag 2: wat heb jij met Aandacht gezocht?
—> Ik heb aandacht besteed aan de zandbak. In eerste instantie heb ik vooral de textuur van het zand gevoeld en er wat mee ‘gespeeld’. Net als een kind een zandkasteeltje bouwen, het zand door een vergiet gieten. Ik vond plots een schelpje in het zand en heb mijn aandacht daarna verlegd naar het zoeken van andere schelpjes.

T.

Vraag1; hoe vond je de wandeling:
Suuuuuper spannend, maar het automatisch aanzetten van andere zintuigen is absuluut iets mega-interessant. De stilte in Rotterdam (geen sirenes, getoeter, gebabbel opende straat (iedereen liep daar precies met maar 1 doel: mijn bestemming bereiken, lag mss aan het uur van de dag) het licht dat door je ogen heen schijnt is ook bizar.
vraag 2; wat heb jij met Aandacht gezocht?
Ik zocht bewust iets heel klein, dat normaal gezien zo over het hoofd gezien kon worden. Zodat dit dan ook even wat aandacht kreeg. Het moest wel iets doen met mij, me intrigeren. Dit is uiteindelijk een klein stukje van een fietsreflectordingetje geworden, omdat ik precies een heel verhaal kon zijn: zat en gevallen, overvallen, overmeesterd, gewoon de oude fiets van opa die uiteenvalt,… Anderzijds lag er ook een stukje organisch materiaal, een stukje boom met veel textuur en Je wist aanvankelijk niet zo heeeel goed waar je naar keek. Dat vind ik ook altijd leuk! Dingen die niet zijn wat ze op het eerste zicht lijken. Eigenlijk, als ik er zo over nadenk, was ik onbewust op zoek naar iets wat in lijn ligt met thema’s die me altijd bezighouden, dicht bij mij liggen. Ik dacht gewoon even iets aandacht te geven…

V. 

raag1; hoe vond je de wandeling?
In het begin ongemakkelijk en onwennig, ook al ken ik de omgeving. Later voelde ik meer rust, omdat het meer gewoon werd en had fijne houding had gevonden. Een hand aan de rugzak van mijn voorganger ipv twee handen op de schouders, zodat het lopen ook meer ontspannend was en niet zo geforceerd.
vraag 2; wat heb jij met Aandacht gezocht? Ik ging spelen in het zand en vond een soort theepotje/wonderlamp en een zeef. Ik heb het zand meerdere keren gezeefd en in het theepotje/wonderlamp gedaan.

O.

Feedbackbetoog – Overal aan(ge)dacht                                            4 juni 2025

Beste Aandachtzoekers,

Een tijdje geleden was het Nationale Complimentendag in Nederland. Bij een van mijn opdrachtgevers stonden weken van tevoren zakjes klaar met de namen van alle medewerkers. Ook die van mij stond ertussen, iets wat ik waardeerde, juist omdat ik als zelfstandig professional sinds 2025 formeel niet meer bij dit soort kantoorgebeurtenissen mag worden betrokken.

Op een tafel lagen kaartjes waarop je een compliment kon schrijven voor een collega: iemand met wie je veel werkt, of juist die stille collega die je zelden spreekt. Ik vond het een mooi gebaar en vulde met aandacht enkele zakjes. Toen de Complimentendag naderde, kon ik het niet laten om even te spieken. Sommige zakjes waren bijna leeg. Andere puilden uit, soms zelfs met zelfgemaakte cadeautjes. Ineens kreeg ik een naar gevoel. Het herinnerde me aan de gymles vroeger – wanneer dat ene witte, magere jongetje altijd als laatste werd gekozen, en ik meestal als een na laatste.

Diezelfde ervaring – die mengeling van aandacht en uitsluiting – overviel me weer tijdens jullie kunsteducatieve interventie in Rotterdam voor de module School as Art. Allereerst mijn waardering voor jullie inzet en de zorgvuldigheid waarmee deze kunsteducatieve interventie is opgezet. De centrale vraag van jullie collectief – Op welke manier kan pedagogische aandacht zorgen voor verbinding in de onderwijspraktijk? – raakt een urgent en gevoelig thema. Juist daarom wil ik mijn ervaring met jullie interventie delen, in de hoop dat het bijdraagt aan diezelfde zoektocht naar verbinding.

De oefening begon prachtig: met gesloten ogen, op gehoor en tast, op zoek naar een plek en een object dat je aandacht trok. Deze concentratie op zintuigen en aanwezigheid werkte verstillend en verbindend. Het gaf ruimte aan pedagogische aandacht in zijn puurste vorm: het werkelijk afstemmen op je omgeving en jezelf. De traagheid en zintuiglijke focus activeerden aanwezigheid, afstemming, luisteren zonder oordeel.

Het vervolg had de potentie om echte verbinding te brengen. Maar tijdens dit tweede deel – het zoeken van een object in de omgeving en het geven aan een ander, met een persoonlijke boodschap op een kaartje – ontstond een pijnlijke tegenstelling. Niet iedereen kreeg iets. Sommigen ontvingen meerdere voorwerpen en kaartjes, terwijl anderen – waaronder ikzelf – met lege handen achterbleven. Dat veroorzaakte een gevoel van uitsluiting. Je hoort er wel bij, maar ook weer niet helemaal. Het was niet de bedoeling, vermoed ik. Maar het gebeurde wel.

Het riep vragen op: Is het de bedoeling dat sommige mensen niets krijgen? Is hier over nagedacht? Is dit bewúst zo opgezet? In een oefening die draait om aandacht en verbinding voelt het gebrek aan ontvangst als een nadrukkelijk gemis. Alsof je niet gekozen wordt – wederom. En dat doet iets met je, zeker wanneer je probeert je open te stellen.

Wat het gevoel versterkte, was dat de kaartjes die we schreven – soms persoonlijk, soms intiem – zonder uitleg in een doos verdwenen. Later bleek dat deze mogelijk door jullie gelezen zouden worden. Dat was vooraf niet gezegd. Ook hier miste ik pedagogische zorg. Wat me het gevoel gaf dat een persoonlijke boodschap, geschreven vanuit verbinding, kon worden herleid tot een ‘input’ voor analyse. Daarmee werd de pedagogische relatie ineens iets instrumenteels – iets wat pedagogische aandacht juist probeert te overstijgen.

Deze ervaring zette me aan het denken over wat pedagogische aandacht werkelijk vraagt: niet alleen aandacht geven, maar ook zorgen dat niemand over het hoofd wordt gezien. Aandacht is niet neutraal – het veronderstelt nabijheid, erkenning en gelijkwaardigheid. Als dat ontbreekt, kan een goedbedoelde oefening onbedoeld het tegenovergestelde effect hebben.

Dus mijn reflectie: als we werkelijk pedagogische aandacht willen inzetten om verbinding te creëren, moeten we expliciet ruimte maken voor gelijkwaardigheid, wederkerigheid en veilige kaders. Zeker in artistiek-pedagogische experimenten. Juist de kleine momenten – wie wel iets krijgt, wie niet; wat gedeeld wordt, en met wie – bepalen of aandacht ook werkelijk tot verbinding leidt.

Dank voor jullie werk, jullie zoektocht, en de ruimte om hierop te reflecteren.

Met betrokken groet,
C.

“[...], all creation is collective, emergent, and relational; it involves historically and epistemically situated persons (never autonomous individuals), and this ineluctable relationality is acknowledged now by designers in the age of “design, when everybody designs,” [...]” 

Arturo Escobar

Designs for the Pluriverse, 2018 (preface acknowledgement xvi)

Donderdag gedachten over het woord aandacht van 1 mei 2025. 

a a a a a a n d a c h t

 I dacht

 ik dacht

 ik dacht dat aandact

 over meer was

 dan gewoon

 aan + dacht

 denken aan

 aan op zich zelf als woord kan veel meer dan dacht    maar aan kan niet alleen staan zoals 

                               dacht

 kan. denk ik.

 dacht kan zeker ook moeilijk alleen staan   maar is simpler dan

 aan. doesn't have to carry as many         

              1 meanings

              2 meanings

              3 meanings

              4 meanings

              5 meanings

              6 meanings

              7 meanings

              8 meanings

              9 meanings

misschien is het nutteloos om etymologisch het woord te bekijken. zeker vanuit nederlands dat gewoon twee woorden samenplakt in plaats van het woord zijn eigenheid te laten hebben. 

het woord is sowieso interressant om aandacht te geven vanuit de engelse taal. 

                                      . 

                                    .   .

                                  .       .

                                .           .

                              .    .    .     .

                            .                   .     

                          .                       .

                        .                           .

                       .                              .

late 14c., attencioun, "a giving heed, active direction of the mind upon some object or topic," from Old French attencion and directly from Latin attentionem (nominative attentio) "attention, attentiveness," noun of action from past-participle stem of attendere "give heed to," literally "to stretch toward," from ad "to, toward" (see ad-) + tendere "stretch" (from PIE root *ten- "to stretch").

Rare in English before 17c. The meaning "consideration, observant care" is from 1741; that of "civility, courtesy" is from 1752. The meaning "power of mental concentration" is from 1871.

It is used with a remarkable diversity of verbs (pay, gather, attract, draw, call, etc.). As a military cautionary word before giving a command, it is attested from 1792. Attention span is from 1903 (earlier span of attention, 1892). 

ook ADHD - attention deficit discorder - heeft het woord 'attention' en dan het positieve term 'deficit' en nog meer positieve 'disorder'. malfunctioning attention. google translate vertaald dat in 'slechte aandacht'. daar ben ik niet mee eens. 'andere aandacht' is beter. denk ik. ik vind opzich ook niet de nederlandse 'aandachtstekortstoornis' beter. of ik vind het verwarrend. ik ken veel mensen dat aandacht te kort hebben. mezelf inclusief. 

                       heb jij ook aandacht te kort?

op wat zou je graag meer aandacht geven?

                                                vragen

                                             bieden

                                                    trekken

                                                  kregen

                  zoeken

Donderdag gedachten over het woord aandacht van 1 mei 2025.                        Mie.

Waarvan we ons bewust moeten zijn wanneer we het hebben over aandacht:

De social exchange theory beschrijft hoe menselijke interacties vaak wederkerig zijn—een balans van geven en ontvangen. Reciprocity norm verklaart waarom we instinctief zoeken naar een antwoord wanneer we investeren in een ander. Biologisch gezien stimuleert ontvangen van aandacht de oxytocine in ons brein, wat een gevoel van verbinding en vertrouwen opwekt.

Aandacht en de fysieke ruimte

Aandacht is niet alleen een mentaal proces, maar ook een vorm van ruimte die we innemen, zowel in onze gedachten als in de fysieke omgeving.

https://medium.com/happyplaces-stories/hoe-willem-albert-bol-ruimte-maakt-met-aandacht-3ab7366ca17f#

Als we het hebben over pedagogische ruimte gaat het ook over fysieke ruimte.

De manier waarop een ruimte is ingericht, inclusief meubilair, decoratie en kleurgebruik, kan onze aandacht aantrekken of afleiden. 

Geluid, licht en andere sensorische factoren kunnen de aandacht beïnvloeden. 

Hoe we de ruimte zien en hoe we de ruimte kunnen ‘scannen’, kan de aandacht beïnvloeden. 

Een georganiseerde en nette ruimte kan helpen om de aandacht te richten, terwijl een rommelige of chaotische omgeving de aandacht kan verdelen.

Gedachte bij onze activiteit in Rotterdam... Op welke manier werkte de buitenruimte mee of tegen bij aandacht. Als de vraag bij Mirjam, over de zintuigelijke ervaring van school buiten het schoolgebouw.

Reflectie 23 mei 2025 Rotterdam van Chantal

Om te beginnen vond ik dat we een mooie opdracht hadden gekregen. We kwamen snel tot een onderzoeksvraag waarin woorden centraal stonden die ons met elkaar in verbinding brachten.

Het eerste overleg had een dynamiek waarin enthousiasme regelmatig leidde tot spraakverwarring. Co-creatie is niet eenvoudig, zelfs niet als iedereen even enthousiast is, of misschien wel juist dan. Toch kwamen we tot een idee waar we ons allemaal in konden vinden.

Het tweede overleg was korter en bleek achteraf wat open eindjes te bevatten, met name over wie op de dag zelf wat zou zeggen. Hoewel ik normaal goed kan improviseren, merkte ik dat ik dit lastig vond.

Toen iedereen iets had uitgekozen, dit had overgedragen aan iemand anders en we weer in de kring stonden, vond ik het toch lastig om te zien dat sommige mensen met lege handen stonden. Vooral omdat er ongemak voelbaar was. Daarom zei ik aan het eind nog dat niets ontvangen ook goed was, omdat het daar niet om ging. Toch voelde dat als een te snelle geruststelling en bleef het een beetje wringen.

Er ontstond even een verwarrend moment toen de geschreven kaarten werden ingezameld en iemand van de groep hier zichtbaar van schrok. Ze had hierin een terecht punt. Daardoor vanzelfsprekend dat we de kaarten niet zouden lezen, omdat veiligheid belangrijker is dan het slagen van de opdracht. Eline schakelde op haar beurt door nog niet gegeven voorwerpen alsnog uit te delen. Die pedagogische sensitiviteit, kunnen handelen vanuit wat er op dat moment nodig is, staat voor mij boven de oorspronkelijk afgesproken kaders. Mooi, dus!

Reflecties van deelnemers hebben me aan het denken gezet. We hadden tijdens ons overleg besproken of we zouden ingrijpen om te zorgen dat iedereen iets zou krijgen, maar besloten dat bewust niet te doen. De oefening ging immers over geven, niet over ontvangen. Achteraf gezien vind ik dat we hier niet alert genoeg op zijn geweest. We zijn voorbijgegaan aan wat dit met iemand kan doen. Ik voel tenminste, dat ik daar iets heb laten liggen. Het gaat dan niet meer over het wel of niet krijgen van een object, maar over het gevoel van buitensluiting. Dat zou ik een volgende keer zorgvuldiger toelichten.

Feit, dat het niet ontvangen van een voorwerp voor minstens een iemand voelde het moment als buitensluiting, raakt. Het maakt duidelijk dat zelfs als we als groep met de beste intenties een keuze maken, de uitwerking voor iemand anders totaal anders kan zijn. Dat vraagt van ons een nog aandachtigere houding en ruimte om zulke ervaringen serieus te nemen.

Ik zou hier daarom vrijdag stel bewust bij stil willen staan om te erkennen wat het teweeg heeft gebracht. Het doet me denken aan de oefening in het eerste semester, IDI in het theater, waar ook ervaringen van buitensluiting naar boven kwamen. Ook daar werd zichtbaar hoe kwetsbaar het is om je buiten een groepsdynamiek te voelen, zelfs in een veilige setting.

We kennen elkaar inmiddels beter dan toen, maar dit laat zien dat iets wat niet zo is bedoeld toch pijn kan doen. Juist binnen onze leergemeenschap kunnen we hier met openheid en zachtheid bij stilstaan. Het lijkt me waardevol om te delen wat dit met ons doet en te onderzoeken wat het betekent voor onszelf en voor het onderwijs dat we vorm willen geven.

Al met al gaat het niet om goed of fout, maar om de inzichten die deze opdracht ons biedt. Een kans om het begrip accountable space terug te laten komen: een ruimte waarin we de beleving van de ander erkennen, verantwoordelijkheid nemen voor wat er is gebeurd en de groep uitnodigen om hierover met elkaar in gesprek te gaan.

Bevooroordeelde aandacht

In haar boek Playmode (2020) heeft Barbara Tammes het over bevooroordeelde en onbevooroordeelde aandacht (p.78). Hoe je iemand met een keurende blik kunt aankijken van top tot teen, en hoe je iemand met een onderzoekende blik kunt aankijken omdat je bijvoorbeeld hem of haar wilt tekenen. Het eerst zal zeer ongemakkelijk voelen, het tweede misschien eerst wat onwennig maar ook als aangenaam. Er wordt oprecht interesse in je getoond. Je bent voor even bijzonder.

In tegenstelling tot deze onbevooroordeelde blik, heeft ze het ook over de positieve kant van bevooroordeeld kijken. De bevooroordeelde blik die verrast wil worden wordt overrompeld, de blik met affectie krijgt liefde te zien. Verwacht een wonder en je gaat iets wonderbaarlijks zien omdat je je geest met die opdracht de deur uit stuurt (p.74).

“De kunst is dus om met geamuseerde aandacht te kijken. Kijk om je heen met een blik alsof je elk moment verrast kunt worden – vol belangstelling en verwachting terwijl je nog niet weet waar je pret over gaat hebben.”

Reflectie van Pieter op activiteit Aandachtzoekers 23 mei 2025 in Rotterdam.

Aandacht. Iets wat zo vanzelfsprekend lijkt maar niet zo vanzelfsprekend is. Ik denk dat we deze ochtend allemaal wel in de aandachtsmodus stonden. De interventies van de verschillende groepen bleken veel overeenkomsten te hebben, en dan nog die van Mirjam zelf. Wandelen in stilte. Míjn aandachtsknop stond in ieder geval ontzettend aan.

De voorbereiding voor onze activiteit vond ik goed lopen. Wel hadden we gevoelsmatig nog wat losse eindjes en onzekere uitkomsten. Wat zouden we doen als de locatie ongeschikt bleek, wat als er mensen zouden zijn die niet blind wilde gaan wandelen, wat zouden we doen als er niks gevonden werd, of wat als er mensen zouden zijn die niets kregen?

Ik kan niet zo goed tegen zo’n onzekere uitkomst. En het feit dat er mensen zouden zijn die misschien wel niets zouden krijgen vond ik moeilijk. Maar ik heb me eroverheen gezet, en geaccepteerd dat de uitkomst onzeker zou zijn. Daarin hebben jullie me overgehaald. En eerlijk gezegd vind ik dat ook de kern van echte aandacht. Ik heb niet voor niets het citaat van Martin Buber op deze onderzoekstafel gelegd. Alleen zonder verwachting kun je tot de ander komen.

Ik vond het verrassend hoe iedereen ons – letterlijk – blindelings volgde. Ondanks dat het zo’n klein stukje wandelen was voelde het als een hele verantwoordelijkheid. Niet struikelen over een opstapje, niet botsen tegen elkaar, niet te snel gaan.

Bijzonder hoe zo’n klein stukje velen toch even rond deed kijken met een blik van, waar zijn we nu belandt? Mooi om zo even in een ander moment te geraken. Een transitie. Als in een lift. Je stapt in, het duurt maar even en je weet wat er gaat gebeuren maar toch is het een beetje een verrassing als je op de verdieping bent aangekomen. Hoe ziet het er hier uit?

Bij de zoektocht was het even onduidelijk of we zelf ook mee zouden zoeken. Ik was er wel even mee bezig. Het voelde toch een beetje als druk. Wij als ‘groepsleiders’ moesten toch op z’n minst wat interessants weten te vinden. Ik vond een kroonkurk, een zwarte, en toen een blauwe, en een witte. Uiteindelijk had ik vijf verschillende. Dat voelde als een schat. Triomf. Op mijn weg terug bedacht ik wie ik die zou geven. Ik was even vergeten dat we dat nog niet zouden moeten weten. Ik vond nog een vlaggetje, en een stukje lint. Mijn plastic zakje hield, zo bedacht ik, de restanten van een feestje. Dat zou leuk zijn om te geven. Dat ik vervolgens mijn zakje moest afstaan en een ander voorwerp moest zoeken uit de verzameling vond ik stiekem jammer. Maar ik deed braaf mee. Ik vond het leuk om te zien dat iedereen wel iets had gevonden. De een met wat meer aandacht dan de ander zo leek het. Niemand wist echter wat het vervolg zou gaan zijn. Dus alles mocht.

Toen iedereen een kaartje mocht gaan schrijven aan de persoon aan wie hij of zij het voorwerp wilde geven merkte ik dat men hier heel aandachtig mee omging. Het voorwerp kreeg betekenis. Van toevallig gekozen ‘rommel’ werd het iets waardevols. Dat vond ik heel mooi. Er was echt een moment van aandacht.

En toen we het voorwerp aan iemand mochten geven kwam uit wat ik al vreesde. Er waren mensen die niets kregen. En mensen die heel veel kregen. Dat laatste vond ik toch heel mooi. Deze mensen hadden aandacht nodig. Al waren er ook die mijns inziens ook aandacht nodig hadden en die niets kregen. Dat deed me zeer.

Het bakje met de kaartjes vond ik symbolisch heel mooi. Maar daar hebben we niet goed over nagedacht. Want er werd terecht opgemerkt dat er kaartjes waren met heel persoonlijke boodschappen. Misschien was het beter geweest om de kaartjes toch al van adres en postzegel te voorzien zodat ieder ze op eigen gelegenheid had kunnen posten.

De reflectie aan het einde hadden we misschien wel beter direct kunnen doen. Je merkt dat de reacties wat uitblijven na een paar weken.

Al met al vind ik dat we het er toch best goed vanaf hebben gebracht. We hebben wel zeker veel van onze oorspronkelijke kernwoorden teruggezien. Denk aan verbinding, wederkerigheid, focus, waarneming, verwachtingsvrij, contact(verlies). Al rijst ook bij mij de vraag... hoe leggen we het verband tussen onze oorspronkelijke vraag en de activiteit? Zijn we dit verband niet een beetje kwijt geraakt gaandeweg? Misschien goed om dit nog even te overdenken voor ons uur van?

Reflectie Eline op activiteit Aandachtzoekers 23 Mei 2025

Een leuke opdracht om te doen, wel spannend.

Waarom leuk en spannend?

Leuk omdat we het goed doorgesproken hadden wat we wilden. De verschillende inzichten hebben we samengevoegd tot een activiteit waar we ons naar mijn idee allemaal goed in konden vinden.

Met aandacht zoeken naar iets wat je aandacht trekt. Lopen met de ogen gesloten en elkaar volgen.

Het schrijven van een kaartje aan iemand die je iets gaat geven.

We hielden er relkening mee dat sommigen misschien niets kregen en anderen meer. 

Alle onderdelen verliepen zoals Janne in de planning had genoteerd. De stappen waren redelijk helder. Wat we niet hadden gedaan is duidelijk afgestemmen wie wat ging zeggen, dat lieten we ook op eigen inzicht verlopen. Wat mij betreft prima. Inspelen op de situatie. Hierdoor was het soms wat onduidelijk/

Waar we niet over nagedacht hadden, ik niet in ieder geval. Hoe rond je de activiteit af.  De kaartjes werden meegenomen, is daar voldoende vertrouwen voor? Het gesloten kistje met de kaarten is om later weer te openen. Werkt dat wel. 

Daarbij merkte ik dat een aantal mensen voelbaar en zichtbaar geirriteerd, teleurgesteld  of iets van dien aard waren. Hierdoor had ik de neiging om te gaan pleasen en de boel te sussen. Ik vond daarbij ook een paar passende nog niet uitgedeelde voorwerpe. Welke met aandacht waren gekozen en nog geen eigenaar hadden.  Zoals het open suikerzakje en het korrelige grind. Ik vond het ook belangrijk dat dat werd gegeven, want ook met aandacht uitgekozen.  

Hoe komt het dat wanneer we bewust aandacht geven we soms ook lijken te verwachten dat we aandacht krijgen. Dit merk ik ook in de praktijk, het blijft zoeken naar de juiste verdeling van aandacht. Je kunt niet iedereen tevreden stellen hoe je ook je best doet.

Wel is het belangrijk dat er sprake is van een wederzijds vertrouwen.  Ik ben van mening dat wanneer je geeft je je richt op de ander. Wanneer je niet krijgt gaat de aandacht naar jezelf. Hoe erg is het om met aandacht ongemak te ervaren en wat is de reden dat dit weggenomen moet worden. Wat is de reden dat ik dit ongemak wil wegnemen.

Ik denk dat het goed is om stil te staan bij geven en het gevoel van geven. en wanneer je niet ontvangt dat je stilstaat bij hoe je dit voelt of ervaart. Dat gevoel mag er zijn. 

Ik heb een paar extra voorwerpen uitgedeeld waar ik de kaartjes van heb geschreven. Dit wil ik graag doen. Een aantal anderen uit de groep hebben ook nog het eea weggegeven. Ik aan de mensen die nog niet iets hadden. Omdat ik het fijn vind dat mensen zich wel gezien voelen. Maar is dat dan ook zo???

Oh ja, dat onderste is dan ook wel spannend, want impulsief en op basis van mijn gevoel. Goed bedoelt, maar niet echt goed doordacht misschien. Het blijft inspelen op wat zich aandient en we hebben dit als groep met aandacht gedaan. We hebben daarin fijn samengewerkt en hadden vertrouwen in elkaars inbreng en handelen. Zo heb ik het althans ervaren. 

Aandacht voor het gewone

“When you do life consciously, however, life becomes pretty strange: paying attention changes the things attended to…”

(“Wanneer je het leven bewust leeft, wordt het leven behoorlijk vreemd: aandacht geven verandert de dingen waarop je je aandacht richt…”)

Uit Essays on the Blurring of Art & Life van Allan Kaprow (1993, 2003). (Lees ze hier)

Fotografe Annegien van Doorn (website) gebruikt dit citaat van de kunstenaar, docent en historicus Allan Kaprow (VS, 1927-2006) als motto in haar werk.
Van Doorn werkt met het alledaagse en dat wat letterlijk én figuurlijk voor handen ligt. Door kleine gebeurtenissen te isoleren, manipuleren en op te blazen worden alledaagse situaties getransformeerd.

Ik heb haar werk leren kennen via het fotoproject van De Mix Nederland. (Van 26 juni t/m 26 oktober 2025 te zien in Museum Hilversum.) Ik mocht deze slottentoonstelling cureren en vormgeven.

In 2007 (10-02 tot 22-04) was er in het Van Abbemuseum in Eindhoven een retrospectief met het werk van Kaprow getiteld ‘Kunst als leven’. Waarmee het Van Abbemuseum een nieuwe koers voor zichzelf inzette.

Zie ook: https://www.dewitteraaf.be/artikel/allan-kaprow-kunst-als-leven-art-as-life/

Reflectie van Mie op activiteit Aandachtzoekers 23 mei 2025 in Rotterdam.

Ik neem maar een kleine plekje voor mijn reflectie. Veel is al gezegd en ik ben veel te laat. 

Ik vond het een fijne dag. Een fijne opdracht. Minder fijn en een beetje verwarrend uitleg. Maar fijne opdracht.

Ik vond het zoeken met aandacht en geven met aandacht leuk. Ik vond het krijgen met aandacht moeilijker. Na de eerste twee voorwerpen ben ik gestopt met aandachtelijk te krijgen. Het was veel. Ik vind het niet leuk als ik de aandacht kreeg. Of wel. Maar niet als aandacht betekent 32 ogen gericht op mij tijdens een opdracht dat niet over mij ging.

Ik ben wel dankbaar.

Ik vond het opvallend dat ik zo veel voorwerpen heb gekregen want het was enkel Mirijam dat "durfde" om mij vast te pakken tijdens de blinde wandeling. Cadeaus geven voor heart broken Mie lukt wel, maar te dicht bij komen? Best niet.

Ik probeerde om goed te zorgen voor mijn voorwerpen, maar ben mijn zakje met water vergeten op de trein met mijn regenjas tijdens een snelle overstapping van trein in Brugge. Attention deficit.

4. Welke betekenis had deze oefening voor jou in de afgelopen drie weken? (oranje)

Reacties;

Waarom heb je gekozen wat je hebt gekozen?

Zintuigen

Zintuiglijke ervaring

Stiekem

Geluid

Anders

Natuurlijk

Bloei

Lente

Herinnering

Verrassing

Zoet

Contrast

Afschuwelijk

Toeval

Nieuwsgierigheid

Reacties:

Waarom koos je voor dit item op het doek?

Opvallend

Anders

Prikkelend

Kinderen

Spannend

Glimmen

Speciaal

Yes

Bloei/vreugde

False fake nature

Metafoor

Nostalgisch

Natuur

Overschot

Herinnering

Reflectie op; ‘het Uur van’.  Charissa, Anouk en Mirjam

Eline haar vraag; zien jullie een verbinding tussen de activiteiten rondom aandacht in Rotterdam en Tilburg, welke vorm van aandacht zie je terug.

Feedback in hoofdlijnen: 

Er was een basis van stapelen, het een volgde op het ander. Het was hierdoor eenzelfde aanpak.

Een ander verbeterpunt, het zorgvuldig uitleg geven, dit ging nu beter en duidelijker dan in Rotterdam. Ondanks dat het ons moeite kostte om aan het einde van de dag nog aan de gang te gaan.  Als groep was er een coherent verhaal en werd er met aandacht gesproken. 

De Jig Saw methode is een fijne methode om informatie op te halen. Ook al was dit wat praktisch en vroeg dit veel tijd. De post its waren niet echt passend bij een werkvorm waar veel met aandacht was. Hier kunnen we een andere materiaal of manier voor kiezen.

Of we naar verwachting informatie hebben kunnen ophalen was een vraag. Ik denk het wel. Het merendeel is positief ontvangen en we hebben duidelijke verbeterpunten gekregen. We hebben terug kunnen lezen wat het met anderen heeft gedaan. Er zijn foto's gemaakt en de input van de gesprekken kunnen we noteren. Dit tesamen zal een resultaat geven.

Conclusies van de vier groepen na de verschillende rondes:

1. zintuigen    1. verrassing   1. bloei                    1. nieuwsgierigheid

2. prikkelend  2. nostalgisch  2. metafoor/ natuur 2. opvallend 

3. verbinding  3. betekenis    3. gebaar                 3. verbinding 

4. inwerking   4. benieuwd    4. gevoel                  4. attent(ie) 

Reacties;

Hoe heb je de beslissing om te geven gemaakt? (rose)

Troost

Verbinding
Verbinding

Eerlijkheid - gebaar

Compassie

Steun- dankbaarheid

link-link

interesse

Passend passend

Nadenken

Betekenis

Gevoel

Levendigheid

Chantals reflectie op ‘het uur van….’

Bij de check-in gaf ik aan nieuwsgierig te zijn jaar de dag en ook een beetje op te zien tegen de middag. De temperatuur, het tijdstip (en in mijn hoofd hebbende wat we allemaal van plan waren) maakte, dat ik er in mijn hoofd erg mee bezig was. Om die reden liep ik het uur voordat wij aan de beurt waren tegen een kleine blokkade aan, waardoor ik de korte opdracht van de andere groep niet kon laten zien. (Fijn overigens, dat dit ook niet hoefde).

Dan ons uur…we hebben veel met elkaar overlegd. Ik kijk met een goed gevoel terug op de manier waarop we samen communiceerden en naar elkaar luisterden. Ik had de dagen vooraf de behoefte om meer aandacht te laten gaan naar het onderdeel ‘niets ontvangen’. En binnen de groep waren er nuanceverschillen over hoe we hiermee om wilden gaan. Zelf had ik nog even een ander voorstel uitgewerkt en gedeeld, met de duidelijke vraag om erover na te denken en niet met het idee om alles, wat al was uitgewerkt, overboord te gooien. Die uitwerking had ik nodig om mijn hoofd te ordenen en te erachter te komen welke onderdelen voor mij aanpassing nodig hadden. De beslissing hierover moesten we samen maken. Het is immers een groepsproces. Na goed overleg hebben samen besloten niet teveel van het oorspronkelijke idee met de Jiksawmethode af te stappen, maar wel te starten met een reflectie vanuit de groep. Ons uur is een oefening geweest.

Vooraf hebben we samen besproken wat er bij de reflectie naar voren mocht komen. Er was iets uitgewerkt om iets in het achterhoofd te hebben, maar het was vooral belangrijk om dit in verbinding met elkaar en met de groep te doen. We namen het woord met deze reflectie in ons achterhoofd:

Voordat we dit uur beginnen, willen we jullie bedanken. Voor jullie betrokken deelname aan onze workshop, en voor de reflecties die we van jullie hebben ontvangen. We starten dit uur met een voorlopige reflectie vanuit onszelf, als groep. Want dit is een onderzoek. Een onderzoek in co-creatie, binnen een setting die ons de kans biedt om te oefenen in ons kunsteducatorschap.

We hebben elkaar er de afgelopen tijd regelmatig aan herinnerd dat we aan het onderzoeken zijn. Sinds vrijdag 6 mei zijn we meerdere keren samengekomen, niet alleen om dit uur voor te bereiden, maar ook om stil te staan bij wat er in Rotterdam gebeurde. Wat zagen we gebeuren? Wat deed dat met ons als kunsteducatoren? Wat ontdekten we over het proces van ontwerpen en onderzoeken in co-creatie?

Onze centrale vraag is: Hoe kan pedagogische aandacht zorgen voor verbinding in de onderwijspraktijk? Vanuit die vraag hebben we teruggekeken op de werkvorm die we ontworpen en uitgevoerd hebben. We zagen daarin veel moois: betrokkenheid, aandacht, zorgvuldigheid. Jullie gingen zorgvuldig te werk, kozen iets uit, legden het in het midden, en maakten daarna opnieuw een keuze om iets te geven. En dat was precies de bedoeling. Die aandachtige omgang met omgeving en materiaal, het maken van betekenisvolle keuzes, stond voor ons centraal.

Toch was er vooraf ook twijfel. We hebben uitgebreid gesproken over wat er zou gebeuren als iemand niets zou ontvangen. Dat risico was er, en dat bracht ongemak met zich mee. Moesten we de werkvorm aanpassen? Moesten we iets toevoegen of meer sturen? Of konden we juist dat wat zou ontstaan, ook als het schuurt, zien als onderdeel van het leerproces?

We besloten gezamenlijk om het ongemak niet uit de weg te gaan. Het hoorde bij het onderzoek. Juist door de werkvorm open te houden, ontstond er ruimte voor wat zich op het moment zelf aandiende. En dat bleek waardevol. We zagen hoe mensen spontaan iets gaven aan iemand die niets had ontvangen, of hoe werd benoemd dat het ook oké is om niets te krijgen. Die responsiviteit was niet van tevoren bedacht, maar ontstond vanuit empathie, vanuit het aanvoelen van de situatie. En dat raakte precies aan onze onderzoeksvraag: pedagogische aandacht.

Het bracht ook extra vragen met zich mee. Wat doe je als het anders loopt dan je had bedacht? Hoe beweeg je mee zonder het proces te verliezen? Hoe responsief ben je als begeleider van een co-creatief proces? En durf je ruimte te laten voor wat je niet kunt voorzien – ook als dat ongemakkelijk is of raakt aan je eigen ideeën over eerlijkheid, verbondenheid of controle?

We merkten dat ons kunsteducatorschap nauw verbonden is met de keuzes die we maken in ontwerp en uitvoering. Vorm gaat niet boven doel. Co-creatie vraagt om lef: om ruimte te laten, om niet alles te willen beheersen, en om echt te luisteren naar wat zich aandient. Niet alleen bij de deelnemers, maar ook in het proces zelf.

Deze werkvorm was dus niet alleen een opdracht, maar ook een oefening in pedagogische sensitiviteit. Een manier om te verkennen wie wij zijn, als kunsteducatoren in wording. En wat we nodig hebben om in co-creatie te kunnen werken. Ook tijdens je onderzoek loop je mogelijk tegen deze dingen aan. (Uitkomsten zijn onzeker zijn en soms niet bruikbaar, denkend aan de geschreven kaartjes.)

We hopen dat de vervolgactiviteiten van dit uur ook voor jullie uitnodigend zijn. Tot reflectie, tot dialoog en tot verbinding.

We hebben niet letterlijk dezelfde woorden gebruikt, maar de kern van dit verhaal is zeker naar voren gekomen en ondanks het ijsje was iedereen op een betrokken manier aan het luisteren. Dat was ook te danken aan de oefening vooraf, die Janne initieerde. Janne liet onze hele groep op een meditatieve wijze met klanken in een rustige energie zakken, wat een mooie start maakte voor ons uur. Echt mooi!

Bij de Jiksawmethode raakte ikzelf ineens in de war. Ik weet niet waardoor, ik hoefde slechts bij een groepje te staan en hen te begeleiden, maar ik ben tussendoor wel zeker drie keer naar Mie gelopen om te checken of ik het goed begrepen had. De gefragmenteerde werkvorm, een werkvorm die ik eigenlijk goed ken,  zorgde bij nader inzien bij mij voor onzekerheid over ons uur. Ik heb erg mijn best gedaan om het groepje te helpen samen tot een keuze van nieuwe woorden te komen. Dat lukte ook. Maar ik voelde me ongemakkelijk. Alsof ik het niet goed had voorbereid, terwijl het daar dus niet aan lag. Vooraf hebben we nog kort overlegd over de vijfde stap. Die werd ingekort om sneller over te gaan naar het museum van aandacht. Hadden we dat niet gedaan, waren we ver over de tijd gegaan. Ik weet niet of het samen overleggen over de verzamelde woorden meer duidleijk zou hebben gebracht. Dat vind ik achteraf moeilijk in te schatten. Ik was wel blij, toen we uiteindelijk bij ons museum stonden. Eline had dit in de tussentijd heel goed voorbereid, waardoor het museum geopend kon worden door Mie. Ik vond dat een mooi onderdeel van ons uur. Passend bij ons thema.

Feedback: Na afloop heb ik waardevolle feedback gekregen via de ‘roddelmethode’, een bekende intervisiemethode. Deze werkvorm werkte voor mij goed en voelde comfortabel binnen de setting die er was. Mij is duidelijk geworden wat goed en minder goed werkte, waar aandacht gevoeld werd en waar niet vanaf de eerste start in Rotterdam tot en met ons uur. In Rotterdam zou ik achteraf gezien meer context hebben willen geven over onze bedoeling en zou ik een volgende keer een duidelijke check-out creëren, om te voorkomen dat mensen met een slecht gevoel naar huis gaan. Wat ik meeneem over ons uur is, dat er ‘heel veel gebeurde’. Een fantastische start met de oefening van Janne, een toch verwarrende Jiksaw-werkvorm, die in onze vorm meer op een taalspel leek en daardoor averechts leek te werken. En een ontzettend mooie afsluiting met het museum van aandacht. Er waren heel veel elementen aanwezig, waarbij het ene moment aandacht duidelijk voelbaar was en het andere moment helemaal niet en er juist helemaal geen verbinding voelbaar was voor anderen. We gingen van verstilling met verbinding naar fragmentatie en afstand.

De feedbackgevers gaven aan, dat ons uur voor onze hele gemeenschap daardoor ontzettend leerzaam is geweest en ook laat zien hoe belangrijk zorgvuldigheid is als het gaat om pedagogische aandacht. Ik kan het hier alleen maar mee eens zijn. Dankbaar voor deze ervaring met mijn collectief en de feedback achteraf. 

Reacties:

Welke betekenis had deze oefening voor jou in de afgelopen drie weken? (oranje)(groen)

Herinnering

Wrang

Rust

Inwerking

Inspirerend

Vernieuwend

Onrust

Benieuwd

Nieuwsgierig

Steun

Reflectie

Geen

Aspiratie

Aandacht

Attent (ie)

Reflectie op; het Uur van'. Jonas en Joris tegen Mie

Twee vragen:

Zien jullie een geheel/rode draad tussen Rotterdam en "het uur van"?

Het jullie het gevoel dat het afgeronden is?

....

[Taler 3]
De rode draad is duidelijk en ik vond het een mooie vervolg erop nu. Maar ik weet niet zo goed wat ik met vervolg moet.

[Taler 1]

Ja, klopt.

[Taler 3]

Of zo. Ze hebben nu die woorden.

[Taler 1]

Ja, we gaan met die woorden.

[Taler 3]

Want nu en dat museum, leuk. Maar straks...

[Taler 1]

Berg is dat erop en is het klaar. Ik heb vooral iets van... Ik ben blij dat ik mijn kaartje heb gekregen.

Dat ik weet waarom iemand mij iets gegeven heeft. Daar ben ik heel blij om. Ik weet het nog niet, maar ik ga het straks wel weten.

Daarna vond ik het een leuke methodiek om samen tot woorden te komen. Maar inderdaad, wat nu? Wat gaan wij nu met die woorden doen?

Wat gaan zij met die woorden doen?

[Taler 3]

Dus in die zin heb ik misschien juist zelfs te veel het gevoel dat het afgerond is. Was dat museum...

[Taler 1]

Ja, oké.

[Taler 3]

Dat museum en het toasten en... Kijk eens wat jullie gemaakt hebben. Een soort eindpunt.

Voor hen, maar wij weten niet wat... Maar dat voelde niet als...

[Taler 1]

Helemaal mee akkoord. Wat hebben jullie nu gedaan? Het geeft terug aan...

Ik heb bijvoorbeeld in mijn dingen... Je moest je vragen wat ik deed in deze oefening de afgelopen drie weken. Voor mij was heel veel onrust, want ik wist niet wat er mee moest gebeuren.

En dat blijf ik nu wel een beetje hebben. Want opnieuw hangt mijn foto daar met woorden die ik collectief heb moeten maken. Die daarom ook niet altijd mijn volledige keuze zijn.

Want je moet natuurlijk compromissen maken. Die hangt daar in dat museum. Dat gaat wel weg, ik weet het.

Maar toch is dat gekoppeld, op een of andere manier. En ik weet niet wat daar nu verder van komt. Ja.

En dan leg ik me nu ook wel de link naar aandacht. Omdat... Ja, nu ben ik me even de link naar aandacht kwijt hierin.

[Taler 3]

Ik denk dat de aandacht zat in het Rotterdam gebeuren. Ja. En dat we nu vooral op zoek willen gaan naar waarom je hebt beslist om ergens je aandacht aan te geven.

[Taler 1]

Waar de motivatie tot aandacht aan toe komt. Ja.

[Taler 3]

Ja, we liepen daar in dat park en ik heb beslist, ik ga het daarmee doen. Waarom kies ik dat?

[Taler 1]

En het museum is dan gewoon een leuke gimmick om de hele workshop af te ronden.

[Taler 3]

Ja. Oké. Dat denk ik, hè.

[Taler 1]

Ja, dat is natuurlijk...

[Taler 3]

Zo ja. En zo voel ik het. En dan vind ik het afronden...

Te snel.

[Taler 1]

Niet te snel in ruim een uur, maar te snel in...

[Taler 3]

We weten nog niet wat... Te snel in het traject.

[Taler 1]

Ja, te snel in het traject.

....

[Taler 1]

Ja. Ik vond het wel een... Even over de opzet.

Dat heeft helemaal niet te maken met haar vraag nu. Maar de opzet was wel aangenaam. Ook goed om te eindigen met deze, omdat het rustiger was.

En direct niet te veel van ons verwacht. En ik moest geen moed hebben om dingen te zeggen. Al vond ik hem, en dat is zeker geen verwijt, want ik weet dat het niet van ons ook niet was.

Maar wel een beetje warrig in het begin. Wie gaat nu wat zeggen en ik ga nog eens aanvoelen. En was het dan niet duidelijk wie wat ging zeggen?

En dat geeft van mij dan wel een beetje terug onrust en moeilijk om die aandacht bij te nemen.

[Taler 3]

Ik denk... En dat voelde ik bij ons in het collectief ook. We zijn allemaal gewoon om zelf onze les voor te bereiden.

Of zelf voor een groep te staan. En dan moet je dat plots met vijf doen. En...

[Taler 1]

En het was niet zo'n duidelijke powerpoint, zoals bij de eerste duidelijke powerpoint.

[Taler 3]

Jij zegt dit, jij zegt dat. Nee, nee, nee.

[Taler 1]

Dus dat is moeilijk.

Reflectie - Aandacht (ver)delen

Tijdens ons ‘uur’ bleek dat bij sommige deelnemers aan onze activiteit in Rotterdam helaas het gevoel van teleurstelling was blijven hangen. Een gevoel dat we helaas niet weg hebben kunnen nemen in ons 'final hour’. Een leermoment? Zeker. Maar ook iets waar, zonder de gevoelens te bagataliseren, een ander perspectief op gegeven mag worden. Aandacht kent immers vele gezichten. 

Aandacht kan naar binnen gericht zijn en naar buiten gericht. Aandacht kan individueel of collectief zijn. Collectieve aandacht voor de leraar bijvoorbeeld maar ook gemeenschappelijke aandacht voor een zaak of persoon die stilzwijgend tot stand komt. Een sociale verbondenheid die door aangeleerde normen en waarden maar ook als instinctief bewustzijn aanwezig is.

We voelen met zijn allen collectief aan waar de aandacht naar uit mag of moet gaan. De rode lijn tegen Israël is een zichtbare sociale daad, waarin we een gemeenschappelijk gevoel van rechtvaardigheid delen en samen aandacht geven en vragen voor iets wat we met z’n allen belangrijk vinden. 

Gebeurde er bij onze activiteit ook niet hetzelfde als bij de ‘draden van verbinding’ uit de workshop van onze medestudenten? Maakte dat ook niet duidelijk dat sommige mensen meer verbinding met elkaar hadden dan anderen en staken daar ook niet mensen hun hand omhoog omdat dat misschien sociaal wenselijk was (anders ben ik het nergens mee eens). Dat je je op onderwerpen niet verbonden voelt zegt nog niks over je algehele verbondenheid. Je kunt net als bij het geven van aandacht ook denken, prima zo, de aandacht of de verbindingen liggen nu even in een ander deel van de groep. Daar willen we als collectief blijkbaar even dat de aandacht naar uitgaat. Zoals op een verjaardag waar de aandacht even naar een persoon gaat. Of bij een zieke waar dan even de collectieve aandacht naar uitgaat. Dan zet je even je eigen behoefte aan aandacht opzij. Ook al is deze misschien net zo gerechtvaardigd en net zo belangrijk. Dit kun je sociaal gedrag noemen, of een stilzwijgende democratische afspraak. We gaan daarbij zeker niet voorbij aan de pijn van degene die op dat moment niet de aandacht krijgt of even niet zichtbaar verbonden is. De situatie in Oekraïne is niet opeens minder belangrijk dan die in Gaza. 

Je kunt jezelf zelfs afvragen of het voelen van een gemis aan aandacht in die zin niet een egoïstische gedachte is. En is die gedachte niet gebaseerd op een verwachting? Als je deze verwachting zou loslaten kom je dan niet nader tot elkaar? (Zoals Martin Buber dat omschrijft).

Het kwetst, het schuurt, dat hoort bij het leven en is onmiskenbaar onderdeel van opgroeien en vorming. En sommige zaken resoneren ons hele leven lang. Ook dat is – niet altijd eerlijk verdeeld  – part of life.