Inleiding                                                                                                                         te koppelen aan competentie 2 en 3

Na mijn visie in portfolio 2, de midterm assessment feedback van Elsje van Leeuwen en Carry van Bokhoven (persoonlijke communicatie, 12 december 2025) besloot ik mijn plan voor portfolio 2 weer eens op te pakken. Kan ik mijn visie ook alleen in beelden op papier zetten? Ik vind dat foto’s van mijn activiteiten met leerlingen veel zeggen over hoe ik in het kunstonderwijs sta, maar maken die foto’s dat ook duidelijk aan een buitenstaander? Ik besloot een aantal foto’s uit te printen en deze voor te leggen aan mijn peers. De eerste stap was alleen met foto’s, de tweede stap was, dat ik er korte zinnen en begrippen bij voegde welke mijn peers dan konden koppelen aan diezelfde foto’s.

Oefening visie in afbeeldingen (foto’s M.Schamp)

In het gesprek met Charissa kwam ik er al snel achter dat alleen foto’s echt een lastige opgave is. Met de foto’s kwam Charissa niet tot de kern van wat de foto’s voor mij betekenen in mijn visie. Het was heel erg zoeken en ik bemerkte dat ik vaak de neiging had om zaken toe te gaan lichten en dus op mijn tong moest bijten om dat niet te doen.

Met de begrippen en korte zinnen erbij was dat al iets anders. Charissa plaatste sommige begrippen bij de juiste foto’s, maar soms ook bij foto’s waarvan ik dan weer dacht; “ja, eigenlijk past hij daar ook.” De uitkomst was voor mijzelf dan ook best verrassend en ik ervaarde dat mijn visie hiermee niet echt uit de verf kwam.

Later bedacht ik me dat ik, samen met mijn sectie, ooit quotes ben gaan verzamelen om zo het gedachtengoed van de sectie te kunnen uitdragen. Deze quote’s kregen allereerst een plek binnen onze vleugel en daarna werd dit uitgebreid met quotes die leerlingen en leraren aandroegen en ging het de school door. Voor de toekomst wil ik gaan onderzoeken of ik (alleen) met deze quotes mijn visie kan vormgeven.

Voor nu blijft het bij een herschreven visie aangevuld met afbeeldingen. In deze visie heb ik de feedback van Elsje van Leeuwen en Carry van Bokhoven ter harte genomen en aangevuld met een stuk uit het boekje Een wereld zonder kunst is een wereld zonder ziel (Blok, 2025) wat ik deze periode gelezen heb.

Leren van Kunst: vaardig, waardig en aardig

Kunsteducatie is voor mij een wezenlijk onderdeel van de vorming van jonge mensen. Geïnspireerd door het boek Leren van Kunst (Potters en Lutke, 2018) geloof ik dat kunstonderwijs leerlingen niet alleen kennis en vaardigheden bijbrengt, maar hen ook helpt uit te groeien tot volwassenen die vaardig, waardig en aardig zijn. Kunst is daarbij geen doel op zich, maar een krachtig middel om leerlingen te laten onderzoeken wie zij zijn, hoe zij zich verhouden tot anderen en tot de wereld om hen heen.

Vaardig – vakmanschap, verbeelding en doorzettingsvermogen

Vaardig zijn betekent voor mij dat leerlingen het vakmanschap van het kunstvak ontwikkelen. Zij leren technieken beheersen, materialen begrijpen en toewerken naar goed uitgevoerde werkstukken. Kwaliteit doet ertoe. Goed werk vraagt tijd, aandacht en soms ook doorzettingsvermogen. In dit proces mag het schuren: juist wanneer leerlingen worden uitgedaagd en niet direct een oplossing vinden, ontstaat verdieping en groei.

Tegelijkertijd betekent vaardigheid ook ruimte voor eigen ideeën en persoonlijke verhalen. Door leerlingen zelf te laten onderzoeken, kiezen en verbeelden, ontstaat werk dat betekenisvol is en dicht bij henzelf ligt. Kunsteducatie biedt daarmee een plek waar leerlingen hun gevoelens, ervaringen en vragen kunnen uitdrukken en omzetten in beeld. Trots zijn op het eigen werk en het proces dat daartoe heeft geleid, is voor mij een belangrijk onderdeel van kunstonderwijs. Ronald Kox schriift hierover in Nieuwe fundamenten voor cultuureducatie (Kox, z.d., p. 112) dat het creatief vermogen verwijst naar een iteratief proces waarin kinderen leren om creatieve maak- en denkstrategieën, die kenmerkend zijn voor kunst en cultuur, toe te passen. Daarbij moet bijvoorbeeld gedacht worden aan divergeren en convergeren, spelen, fantaseren, inleven en experimenteren. In dit proces krijgen kinderen te maken met leren doorzetten en lef te tonen, te falen en daarmee om te gaan, ongemak te voelen maar ook om successen te vieren.

Werkstuk Lieke                                                  Folly Art Norg met                Expositie JBAC (foto’s M.Schamp)                                                                                                      Maud van Dommelen

Het werk van Lieke is van zeer hoge kwaliteit en gaf haar de mogelijkheid om in een donkere periode in haar leven haar gevoelens te uiten via dit werkstuk. Ook Maud vertelde met haar folly, De Rode Draad, voor Folly Art Norg een persoonlijk verhaal. Samen maakten we van haar maquette een prachtig uitgevoerde folly die haar trots maakte op haar harde werken. De werken van Ize en Melfi waren van hoge kwaliteit en verdienden hiermee een plekje in de Lang Leve Rembrandt expositie van het Rijksmuseum. De ruimte die ik leerlingen bood rond een opdracht over Jheronimus Bosch en de diversiteit aan resultaten die dat opleverde, sprak de mensen van het Jheronimus Bosch Art Centre zo aan, dat we er met de klas mochten exposeren.

Ize en Melfi bij Lang Leve Rembrandt (foto Rijksmuseum Amsterdam)

Waardig – autonomie, erkenning en kritisch denken

Waardigheid binnen kunsteducatie gaat over het serieus nemen van de leerling als maker en denker. Iedere leerling brengt een eigen perspectief, achtergrond en kwaliteit mee en die diversiteit is waardevol. Door kunst te maken en te beschouwen leren leerlingen kritisch kijken naar hun eigen werk en dat van anderen én vooral naar de wereld waarin zij leven.

In opdrachten waarin maatschappelijke thema’s centraal staan, worden leerlingen uitgedaagd om problemen te analyseren, oplossingen te bedenken en hun ideeën overtuigend te presenteren. Samenwerking speelt hierin een belangrijke rol: leerlingen leren elkaars kwaliteiten herkennen en benutten. Waardig kunstonderwijs creëert zo ruimte voor autonomie, verantwoordelijkheid en wederzijdse erkenning.

Prototype plantenbaksteen                                         Prijsuitreiking Artcadia (foto’s M.Schamp)

Onze winnende bijdrage aan Artcadia (Artcadia, 2008), een ontwerpwedstrijd voor scholieren in Nederland en België, is hiervan een goed voorbeeld. Leerlingen bedenken een oplossing voor een maatschappelijk probleem waar ze geacht worden kritisch te kijken en denken. Onze plantenbaksteen werd door de jury geroemd om zijn oplossing van diverse problemen en was direct toepasbaar, ook de presentatie was volgens hen van grote klasse.

Aardig – empathie, ontmoeting en verwondering

Aardig zijn betekent voor mij: oog hebben voor de ander en openstaan voor het onbekende. Kunsteducatie biedt talloze mogelijkheden om leerlingen in aanraking te brengen met andere levensverhalen, perspectieven en werelden. Door voorstellingen, kunstwerken en ontmoetingen leren leerlingen zich verplaatsen in anderen en hun blik te verruimen.

Daarnaast draagt kunstonderwijs bij aan zorg voor elkaar binnen maar ook buiten de schoolcontext. Door ruimte te maken voor emotie, kwetsbaarheid en verbeelding ontstaat een (leer)omgeving waarin de mens centraal staat. Kunst kan troost bieden, verbinden en verwonderen en laat zien hoe belangrijk aandacht voor welzijn en menselijkheid is binnen het onderwijs en de wereld. Of zoals Biesta het in zijn boek Wereldgericht onderwijs (Biesta, 2022) beschrijft:  ‘wereldgericht’ onderwijs waarbij de focus ligt op de vraag wat het betekent om als subject te bestaan in, met en in dialoog met de wereld, zowel de materiële als de sociale wereld.

Voorstelling Horse of Jenin                                                                  Bezoek aan atelier Theo Jansen

Ik wil mijn leerlingen de verhalen van anderen laten horen en hun (leef)wereld openen en groter maken of dat nu is met voorstellingen als: Horse of Jenin (Troupe Courage, 2024), waar een Palestijnse vluchteling vertelt over zijn leefwereld of fotograaf Henk Wildschut die vertelt over zijn boek Ville de Calais (Wildschut, 2017) waarvoor hij verbleef in het kamp dat vluchtelingen optrokken in Calais om zo de oversteek naar Engeland te kunnen maken.

Alles in de hoop om bij leerlingen zo meer begrip te creëren over de wereld waarin zij verblijven, maar ook om zich te laten verwonderen. Dit gebeurde het meest bij de bezoeken die we brachten aan het atelier van Theo Jansen waar hij vertelde over zijn strandbeesten van PVC en hoe deze zichzelf voortplanten en DNA bezitten. Als zijn strandbeesten gaan lopen dan hangen de leerlingen aan zijn lippen. Eric Booth heeft het in zijn boek ‘Verandering teweegbrengen’ (Booth, 2024, p. 52) over de basisprincipes van de teaching artist en een daarvan “betekenisvolle nieuwe werelden”  verbeelden is, met directe toegang tot de ervaring van verwondering en de wereld te laten zien hoe hij anders zou kunnen zijn.

De Feelgoodrobot is gebouwd voor leerlingen, die er doorheen zitten, om een compliment op te halen. Swipe over zijn buik voor een compliment of laat hem er een vertellen. Op zijn borst zitten twee “badges.” Een die de visie van onze vaksectie uitdraagt, cijferloos onderwijs (jij als leerling bent meer dan een cijfer) en een die vraagt om te bewijzen dat je geen robot bent. In mijn onderwijspraktijk probeer ik een omgeving te creëren waarin leerlingen zich gezien voelen en waarin aandacht is voor welzijn naast de enorme prestatiedruk die nu het onderwijs beheerst. In het boek “Door kunst onderwezen willen worden” (Biesta, 2017, pp. 57, 58) schrijft Biesta hierover dat we leerlingen zijn gaan zien als objecten die gunstige opbrengsten voor het onderwijssysteem moeten genereren en dat de kunsten hier een uitweg aan bieden.

Artikel Feelgood robot

Samenhang

De kracht van kunsteducatie ligt voor mij in de samenhang tussen vaardig, waardig en aardig. Vakmanschap krijgt betekenis wanneer het verbonden is aan persoonlijke en maatschappelijke waarden en deze ontwikkeling vindt altijd plaats in relatie tot anderen. In deze drie pijlers komt mijn visie samen: leerlingen opleiden tot vaardige makers, waardige denkers en aardige mensen, die met verbeeldingskracht, kritisch bewustzijn en empathie hun plek in de wereld innemen. 

Cathelijne Blok schrijft in haar boek “Een wereld zonder kunst is een wereld zonder ziel” (Blok, 2025, p. 78) het volgende; “Een wereld zonder kunst is ondenkbaar, omdat het een wereld zonder verbeelding zou zijn zonder vrijheid en zonder het vermogen om ons iets anders, iets beters voor te stellen. In tijden van grote sociale veranderingen met klimaatverandering, politieke polarisatie en sociale ongelijkheid is kunst ons houvast. Ze is een aanjager. Maar bovendien een spiegel, die we niet kunnen of moeten willen ontwijken.”

Dit sluit voor mij naadloos aan op mijn visie op kunsteducatie.