Mijn afstudeerproject geef ik vorm vanuit mijn fascinatie voor mens en samenleving. De start van mijn onderzoek ligt in een persoonlijke observatie: mensen lijken steeds minder in contact te staan met elkaar. In de bus en de trein zitten we op onze eigen apparaten en sluiten we ons af voor de mensen om ons heen. Vanuit deze observatie ben ik gaan onderzoeken of de saamhorigheid in onze samenleving afneemt, met de stad Utrecht als mijn werkveld.
Uit mijn eerste deskresearch bleek dat ik niet de enige ben met deze fascinatie. De Amerikaanse politicoloog Robert D. Putnam is een invloedrijke denker op het gebied van burgerparticipatie en gemeenschapsvorming. In zijn boek Making Democracy Work onderzoekt hij twaalf identieke Italiaanse regionale regeringen en stelt hij de vraag waarom sommige regeringen succesvol zijn en andere falen. Een belangrijk inzicht uit dit onderzoek is dat succesvolle democratieën sterk afhankelijk zijn van sociaal kapitaal: het vermogen van mensen om elkaar te helpen, op elkaar te vertrouwen en samen te werken. Deze gewoontes ontstaan en groeien binnen betrokken buurten en steden.
Met deze kennis heb ik de aanname opgesteld dat een afname van saamhorigheid kan wijzen op een afname van sociaal kapitaal. Vanuit deze aanname ben ik fieldresearch gaan doen in Utrecht. Ik onderzocht hoe Utrechters denken over saamhorigheid in de stad en of zij ervaren dat deze is veranderd door hun visie op het verleden, het heden en de toekomst te bevragen. Uit dit onderzoek bleek echter niet eenduidig dat saamhorigheid daadwerkelijk afneemt. Wel kwam naar voren dat er veel verschillende perspectieven bestaan op wat saamhorigheid betekent. Door deze perspectieven te clusteren in persona’s en verschillende lagen van het probleem in kaart te brengen, kreeg ik het inzicht dat de ervaren afname van saamhorigheid onderdeel is van een bredere maatschappelijke spanning.
Om verdieping aan te brengen in deze maatschappelijke spanning ben ik opnieuw deskresearch gaan doen. Daarnaast heb ik mijn interviewdata opnieuw geanalyseerd door middel van coderen, waarbij ik patronen en thema’s heb onderzocht. De belangrijkste thema’s die hieruit naar voren kwamen waren snelheid en leven in een bubbel. Deze thema’s sluiten aan bij het recente advies Op de rem van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. In dit advies wordt gesproken over een hypernerveuze samenleving, waarin prestatiedruk, versnelling en individualisering zijn doorgeslagen en het welzijn van zowel jong als oud onder druk zetten.
Deze inzichten heb ik verder onderzocht door ervaringen van mijn doelgroep centraal te stellen. Tijdens een stakeholdersessie heb ik via een makende reflectie gevraagd wat de effecten van deze versnelling zijn op hun dagelijks leven en wat hen helpt om tot rust te komen. Het pijnpunt van de hypernerveuze samenleving bleek voor veel deelnemers herkenbaar; iedereen ervaart de gevolgen op zijn of haar eigen manier.
Op basis van deze verdieping ben ik een installatie gaan ontwerpen die het pijnpunt van prestatiedruk en versnelling op individueel niveau invoelbaar maakt. Door middel van een creatief maakproces, waarin ik experimenteerde met materialen, vorm en werking, ben ik tot een installatie gekomen waarin deze ervaring duidelijk naar voren komt. Om input te verzamelen voor de verdere doorontwikkeling van een oplossingsrichting, heb ik tijdens de expositie een reflectieve vraag toegevoegd. Deze vraag nodigde bezoekers uit om te reflecteren op waar zij versnelling ervaren in hun leven en wat hen helpt om te vertragen.
In het tweede semester ga ik de opgehaalde input uit de stakeholdersessie en de expositie analyseren en gebruiken voor het verder ontwikkelen van mijn oplossingsvoorstel. Daarnaast ga ik gericht in gesprek met decanen uit het voortgezet en hoger onderwijs om te onderzoeken of deze doelgroep passend is voor mijn vervolgstappen en of ik bij hen draagvlak en inhoudelijke input kan verkrijgen voor mijn oplossing.
