Wil je graag lezen waar ik binnen deze interventies de focus op legde als kunstenaar, educator en onderzoeker?

Lees dan zeker de focus.

Wil je graag weten wat er juist gebeurde tijdens de interventies, wat ik tegenkwam, wat me aan het denken zetten, wat mij en de deelnemers opviel, wat er uitkwam?

Lees dan zeker de uitvoerige beschrijvingen van de interventies.

Wil je graag weten welke data ik al aan elkaar koppelde, hoe de conclusie vorm kreeg?

Lees dan de tussenanalyse en tussenconclusies.

Reizen en Rijzen

focus 3 en 4

verdiepen en structureren

Bij de volgende twee sessies richt ik me vooral op het verdiepen van onze humoristische concepten en het structureren van onze homoristische brainstorm. Ik geef ze in deze fase bewust veel beslissingsrecht, om hun individualiteit te erkennen.

Fase 3, de verdiepingsfase, sessie 3 en 4

De focus ligt hier vooral op het verdiepen van de humoristische ideeën uit de brainstormfase. We onderzoeken de mogelijkheden en verbreden het basisidee met extra bagage.

Mijn rol binnen deze fase is vooral die van facilitator en observator als expert.

Facilitator als in het aanreiken van de mindmap-tool, een tool die zeer geschikt is om brainstorm ideeën te gaan verbreden. Maar daarna laat ik het los en ga ik de verdieping niet sturen. Ik laat hen zelf met inhoud komen vanuit hun expert rol. 

Observator als expert als in toeschouwer naar hun ideeën en delen welke ideeën me aanspreken en welke misschien meer potentie hebben om humoristische inhoud te gaan ontwikkelen zonder bepalend te zijn. De uiteindelijke beslissing nemen we samen.

Fase 4, de structuurfase, sessie 3 en 4

De focus ligt hier vooral op het structureren en verzamelen van ideeën in grotere deelgroepen. Welke verbanden zien we, waar zijn er overeenkomsten, waarmee kunnen we verder op reis.

Mijn rol binnen deze fase is vooral die van facilitator , educator en deelnemer.

Facilitator als in het aanreiken van de methode. Begin/midden/eind. Een kader waarin we verder kunnen ontwikkelen.

Educator als in hoe bouw je nu een scène op, mijn expertise als theatermaker komt hier naar boven.

Deelnemer als in geen sturende rol aannemen in dit proces. Ik wil echt dat dit een co-creatie wordt, dus elke stap wordt beschouwd als een collectief gebeuren.

Focus

Ik leg op drie tafels een groot wit papier, stiften en plak op elke tafel 1 van de 3 net gemaakte groepen. En vraag hen om te gaan zitten aan de tafel die hen het meest aanspreekt. Ik laat ze volledig zelf kiezen. 

• Jonas, Ruben en Jurgen nemen plaats aan de tafel met de machtsstructuren.
• Ahmed, Akin en Abdel zetten zich aan de creatieve tafel.
• Koen en Khalid gaan bij de emoties zitten.

Ik leg uit wat we deze sessie gaan doen. Al onze brainstorm ideeën op tafel kleven en samen zoeken naar verbanden/connecties. Welke ideeën passen bij elkaar? 

Koen heeft al meteen een idee en heeft samen met Jurgen een heel plan bedacht. Hij begint aan een erg spectaculaire uiteenzetting van anekdotes en gebeurtenissen tussen nu en de vorige keer. In zijn uitleg komt hij nu zelf tot het besef dat wat hij zegt niet altijd grappig is. "Alle, dat is eigenlijk niet echt grappig" zegt hij, nadat hij een anecdote vertelt over iemand die zelfmoord pleegde in detentie. Zou het moment in de vorige sessie waar de vraag 'Wat is daar dan juist de link met humor' daar iets mee te maken hebben, heeft de zoektocht naar humoristische situaties in gevangenschap een soort van kritische en ethische filter aangeboden? Zou dit een eerste echte stap zijn naar vrijheid van geest? Of is juist die filter het tegenovergestelde?

Het groeperen van brainstorm ideeën gaat eigenlijk vrij vlot. Iedereen pakt post-its vast en verplakt ze en al snel komen we uit op drie groepen post-its. We overlopen ze even samen.

• We hebben 1 groep van ideeën die allemaal plaatsvinden in een cel in combinatie met een cipier en machtsstructuren (het lossen, het vinket, celcontrole, hulpverlening,...) 
• 1 groep rond creatief zijn in een cel (mac-gyver, pakketjes doorgeven, jojo,...) 
• 1 groep rond emoties in een cel (overbevolking/trio-cel, pandybox, ik weet hier van niks,...)

Sessie 3: Woensdag 4 december 2024 13u-15u

Na mijn kort en bondig telefoontje naar de centrale controlepost hoor ik: "Lossen humor in detentie, hihi" weerklinken door de gangen. En dan een lachsalvo vanuit de centrale controlepost. "Humor in detentie hihi" zei de cipier. Hihi, en daarmee brengt ze even een totale sfeer van humor in heel de gevangenis. Je ziet iedereen plots even glimlachen. Of toch iedereen die ik kan zien. Ik hoor her en der lachsalvo's ontstaan en herhalingen van die twee korte klanken hihi. Ik weet niet hoe de mensen in de cellen hierop reageren. Hihi als in brenger van plezier, of misschien hihi als in lachen met de situatie waarin de gedetineerden verzeild zijn geraakt. Humor kan meerdere kanten opgaan. Maar zeker is dat, op het moment van de uitspraak hihi doorheen het interne communicatiesysteem, de cipier even volledig vrij was van geest wat betreft wat dit zou teweeg kunnen brengen, bijna impulsief voegde ze de twee assonerende klankjes toe. Hihi. Ik vraag me af of de deelnemers van deze workshop deze hihi ook hadden gehoord en hoe ze hierop reageren.

3,2,1 Start

Als afsluiting kruip ik nog even in mijn rol als onderzoeker en vraag hen om even op een papier te noteren hoe ze de afgelopen drie sessies hebben ervaren. Wat ze ervan vonden, wat ze ervan zouden kunnen meenemen. Ze mogen ook zeker noteren wat ze niet als fijn hebben ervaren of echt niet nuttig vonden. Kritiek mag ook. Abdel grapt: "Mag ik ook over u kleding stijl schrijven?"

"De Maarten is nen topper" zegt Koen. Het moet zelfs niet over mij persoonlijk gaan, maar misschien eerder over u zelf, hoe hebt gij dit ervaren. Wat neemt gij mee. Hebt ge toevallig al iets anders ervaren?...

Het wordt muisstil. Ze denken even diep na. Jurgen wordt weggeroepen, hij heeft bezoek. Hij wil wel absoluut eerst zijn zin afschrijven. Zijn toewijding raakt me. Jurgen is echt wel gevangen door humor.

De opvallendste antwoorden zijn:

• Het helpt me vooruitdenken voor als ik uit de gevangenis komt. Een nieuw begin. => humor laat je toekomstgericht denken, geeft je de tools om binnen een groep te functioneren.
• Ik vond het grappig. Het uit mijn cel komen is een must. Daarom heb ik me ingeschreven. Dank u voor deze mogelijkheid.=> Humor haalt je uit je cel, fysiek? of mentaal?
• We kunnen eens lachen met onze eigen misère. Hier kan je scherpere humor gebruiken dan tegen cipiers. => Humor als copingsmechanisme en als middel om maatschappijkritiek te uiten.
• Dit geeft me echt wel een uitlaatklep. De frustraties ventileren via humor. => Humor als uiten van (maatschappij) kritiek.
• We denken aan andere dingen als we hier zijn. Brengt me tot andere gedachten. => escapisme
• Humor zorgt voor een vrij gedacht. Een andere manier en ook gewoon een fijne tijd. => De woorden vrij gedacht boeien me mateloos. Humor heeft dus een vrij gedacht losgeweekt. Deze sessies gaven deze gedetineerde een vrij gedacht. Is dit een rechtstreekse aanleiding om ervan uit te gaan dat humor wel degelijk vrijheid van geest heeft gestimuleerd?

Sessie 3

Ik sta hen op te wachten in de tussenruimte, tussen de rode tralies en de oude houten deur van het ontspanningslokaal. Ik heb de ruimte anders ingedeeld. Opdat ik beter kan observeren en omdat ik van plan ben om ze vandaag in kleine groepjes te laten samen werken. Ik hoor ze al lachend en ginnegappend door de celgangen lopen op weg naar de workshop. Ze kijken er duidelijk naar uit, de voorpret is weer erg voelbaar. Ze komen vandaag bijna allemaal gelijktijdig toe. Jurgen zie ik als eerste, hij geeft me een klappende hand en vraagt meteen: "Hey waar zit gij jong, de laatste tijd? Vorige keer. Waarom laat ge ons zo in de steek?" "Ja" zegt Abdel. "Vrijdag, vraag ik. Had niemand dat doorgegeven? Ik kon vrijdag niet, vandaar dat ik deze verplaatst had naar nu." "Neen niemand." Gaat Abdel verder. Door omstandigheden moest ik een workshop verplaatsen naar een later tijdstip. Het personeel was hiervan op de hoogte, maar zij, de gedetineerden die de spilfiguren zijn in dit onderzoek, werden hier niet van op de hoogte gebracht. Ik zie ze daar al zitten in hun cel, wachtend op het verlossende appél om hen te lossen. Maar dit appél kwam maar niet. De teleurstelling moet groot geweest zijn, een gevoel van verraad. Ik had hen in de steek gelaten, vond hen duidelijk niet belangrijk genoeg. Ik besef dat ik momenteel een erg belangrijke plek heb in hun leven, een kleine strohalm waar ze naar uit kunnen kijken. Even plezier beleven in deze niet plezierige wereld. Mijn invloed en verantwoordelijkheid is groter dan verwacht. Ik denk aan mijn ethische verantwoordelijkheid binnen dit onderzoek, ik moet dit mooi en duidelijk afsluiten.

"Maarten?" zegt Koen met teleurstelling in zijn stem, "Wat is er toch met u jongen? Niet komen opdagen, daar hangt een straf aan hé, niet komen... Dat is, ik zal het zeggen in memo (en hij richt zich dichter bij het opnameapparaat), dat is ... pijpen." "Ja pijpen!" voegt Abdel eraan toe. Ze hebben er duidelijk over gepraat en probeerden me iets wijs te maken, ik begin ermee te lachen. "Toch niet hier, met iedereen erbij?" En iedereen moet lachen. "Zo zie je humor in detentie" voeg ik er nog aan toe. We lachen dit allemaal weg, gebruiken humor om dieperliggende emoties even te verwerken. Ik mijn schuldgevoel, zij hun teleurstelling. 

Britt komt even kijken of iedereen er is. Dat is zo vandaag, we zijn met 8. Ze vraagt of ik het omroep moment had opgevangen. Hihi herhaalt ze nog eens. "Leuk hé. En iedereen ziet er hier heel enthousiast uit. Ik moet zeggen dit is uitzonderlijk dat in sessie 3 nog iedereen aanwezig is. Dat zegt veel." "Maar dit willen we voor geen haar missen" zegt Koen voor iedereen. Waarom willen ze dit niet missen? Wat is er dan zo anders aan deze workshops ten opzichte van de andere? Hij gaat trost verder: "We hebben hem al uitgelegd wat de straf is om een keer niet te komen opdagen." "Niet komen opdagen?" Ook Britt valt uit de lucht, "Hebben ze dat niet laten weten vorige keer." "Neen, we zaten daar te wachten in onze cel..." Zegt Jurgen. "Maar daardoor heb ik wel aan een concept kunnen denken. Een concept om al onze scènes samen te krijgen." Hij ziet het heel groots. Maar verraadt hierdoor ook dat humor hem zelfs naast deze sessies niet loslaat. Hij heeft iets om naar uit te kijken en stelt zich open om met humor te gaan experimenteren in zijn geest.

"Wow, t'is al bijna tijd" merkt nu ook Khalid op. Het valt me op dat hij vaak wat trager is in zijn reacties, maar geeft hier ook weer dat ook hij zijn tijd even vergeten was. 

Ze gaan fluitend naar buiten. Moesten nog even in de tussenruimte wachten alvoren de tralies opengedaan werd. Ze roepen naar de centrale controlepost: "Lossen!" En beginnen samen te lachen. 

Ik ben even stil na deze sessie. Ik besef dat ik daar veel aan het doen ben voor hen en voor mezelf. Mijn verantwoordelijkheid groeit ook. Hoe ga ik hier weggaan? Wat ga ik hier achterlaten? En wat kan dit project voor hen echt betekenen?

Plots ziet Koen de tijd: "De tijd is weer gevlogen, tempus fugit" Ze waren hun tijd even vergeten door met humor te werken. 

Voor deze groep verliep het allemaal wat moeizamer. Dit is ook wel de groep met de kritische Akin die zich niet echt openstelt en introverte Ahmed. Abdel probeert wel, maar botst op de anderen hun weigerachtigheid. Ik vraag door, wat juist aan de basis ligt van deze blokkade, want tijdens de brainstormsessies voegden ze wel zo nu en dan iets toe. Vele ideeën uit die brainstorm sessie lagen ook op deze tafel. Het creatief op cel zijn kwam niet echt creatief op het blad. En ook de ideeën tekenen, zien ze niet meteen zitten en dan kwam de aap uit de mouw. Ze hebben wel veel ideeën, maar durven deze niet zwart op wit te noteren op een blad uit angst om represailles of uit angst om iemand te verklikken/in de problemen te werken. Wauw, dat was even naïef van mezelf om het op hun introverte karakter te steken. De machtsstructuur waarin ze zich momenteel bevinden kan dus voor hen niet overwonnen worden door humor. Humor is dus niet krachtig genoeg om even te vergeten waar ze juist zitten. Ik vraag hoe het dan komt dat ze tijdens de brainstormsessies wel annekdotes boven haalden. "Dan staat het niet zwart op wit geschreven." "En de geluidsopnames dan?" vraag ik verder. Die vergaten ze soms. Dit kan misschien wel een sleutelmoment zijn. Als ze niet het gevoel van controle of mogelijke gevolgen ervaren kan humor wel krachtig genoeg zijn om vrijheid van geest te ervaren, maar als het controlemechanisme te direct aanwezig is, dan niet.

We komen tot de consensus ons dan voorlopig te beperken tot de concepten van creativiteit zonder echt in details te gaan treden. Dit zien ze wel zitten.

Deze groep startte vanuit het basisidee van overbevolking. Dat ze soms met 3 op een cel zitten, in een cel gemaakt voor eigenlijk 1 gedetineerde. Dit zorgt voor plaatsgebrek, waardoor de wc's worden weggehaald en er overal wild rondgekakt wordt in de gevangenis. Deze uitwerpselen smijten ze dan over de muren zodat kabouter Wesley kan roepen "Kutbak, mijn straat vol met kak." Ook deze groep gebruikt humor om hun situatie aan te kaarten. In de hoop om iets te veranderen. Een oplossing zou de pandybox zijn. Voegen ze nog onderaan hun blad toe.

Ze komen tot volgende inzichten. Het leven in gevangenschap is niet meer dan een rad der verdoemenis. Elke dag dezelfde routine, elke actie dezelfde reactie (pakketjes over de muur => celcontrole). Het gevangenisleven voelt als een neerwaartse spiraal, het rad der verdoemenis.

Ik koppel dit aan het theoretisch kader. Namelijk aan de institutionele afhankelijkheid. (Goffman, 1961)

Ik voel dat ook zij hier mee worstelen. De afhankelijkheid waar in de brainstorm en in het begin van deze sessie ook al over nagedacht is. Ze voelen de onmacht en willen door deze scène te maken hier tegenin gaan. Ze ontwikkelen een idee van een spelbord dat ze dan willen commercialiseren binnen alle detentiehuizen.

Daarnaast merk ik dat de duif van Pavlov hen ook niet loslaat.

We komen samen rond de tafel en stellen aan elkaar ons basisidee voor. Elke groep laat ik kort even een pitch voorbereiden om kort en krachtig hun idee toe te lichten. Ik bevestig hen even in hun sterk werk vandaag. Ik merkte een vooruitgang en goesting om mee te doen. Koen blijft wat hangen in zijn pijp mopje en vraagt nogmaals dicht bij de micro: "Hey Maarten, wilt ge mij pijpen?" en gaat dan nog een stapje verder door sexgeluiden te maken en begint te kreunen. "Hier gaat ge thuis om lachen! En uw vrouw ook." Ze zijn toch ook bezig met de opname. Uiteraard kunnen ze hun omgeving niet echt vergeten. Ik moet er ook wel om lachen. 

De eerste groep begint zijn pitch: Jurgen neemt het woord. Het rad der verdoemenis. De duiven kregen alleen maar een prominentere rol binnen hun scène-idee. Wat me nog opviel was de volgende passage: "Ze zeggen altijd, ga naar het leger om discipline te leren. Wel, wij zeggen, ga daarvoor den bak in. Hier krijgt ge nog veel meer discipline. Want wij blijven maar gaan in dat rad. Elke dag hetzelfde, daar wordt ge zot van als ge mentaal niet sterk genoeg zijt." Hier slaan ze de nagel op de kop wat betreft het hedendaagse strafsysteem dat hen door routine en constante controle de machtsdruk wil doen ervaren. (Foucault, 1975) Dat ze humor nu gebruiken om hierin misschien verandering in te gaan zoeken spreekt weer in het voordeel van vrijheid van geest zoals ik die in mijn theoretisch kader weergeeft. Hun scène eindigt dat iedereen high is, inclusief de duiven. En daar komt het escapisme weer opsteken. 

De tweede groep startte vanuit de overbevolking. Koen vertelt enthousiast (en ook niet echt beknopt) Ze trekken de kurk echt op de fles en worden met 5 in 1 cel gedropt. De cel wordt verbouwd, driedubbel stapelbed, wc deruit,... Dit kan niet meer zo verder, de pandybox biedt soelaas. Ook hier zit de kritische blik op de huidige detentiesituatie aan de bron om humor te ontwikkelen met de hoop om verandering teweeg te brengen.

De derde groep (de groep die het wat moeilijker had) begint, het valt me wel op dat in tegenstelling van de eerste twee groepen deze groep hun idee echt samen brengt, ze vullen elkaar aan, verduidelijken, verdelen. Ze vertrekken van het doorsmokkel idee en hoe je creatief wordt op de cel om bepaalde regels te omzeilen. En komt een nieuwe buurman in de naburige cel, die heeft iets nodig, iets normaals, 'Heb je tabak? Heb je koffie?' je geeft dat, maar dan vraagt hij voor een afstandsbediening, een kussen, een tafel, een kleerkast, ... de ideeën worden groter en groter. Als eindpunt zit je plots in een lege cel en heeft je buurman alles gekregen en besef je droog, allé zeg, je geeft een vinger en ze nemen je hele arm. "Das gelijk de cheffen hier" voegt Khalid toe. Hij maakt eigenlijk de link dat je in detentie heel de tijd moet schipperen tussen, een evenwicht moet zoeken tussen geven en nemen en humor biedt hier dus een manier om met deze onzekerheid te dealen.

De drie groepen beginnen met zeer veel bedrijvigheid deze opdracht uit te voeren. Het valt me op dat ondanks hun enthousiasme om mee te werken de lachsalvo's wat verminderen. We zitten aan de fase die nogal technisch wordt, die zich vooral richt op hoe zit een scène in elkaar, hoe ga ik die scène, of dat humoristische idee uitwerken. Ook ik denk na hoe deze fase binnen mijn cabaretgezelschap doorgaans ook iets minder hilarisch is. Je lacht wel met bepaalde ideeën, maar werken met humor is niet altijd even grappig. En toch komen er hoe langer hoe meer grappige ideeën op de papieren te staan. Ik loop rond en ben nu de deelnemende kunstenaar die bij elke groep even mee nadenkt en kritische vragen stelt.  

De volgende stap wordt uitgelegd. Om een scène stilaan te gaan creëren door een begin van de scène, een midden van de scène en een eind van de scène te gaan bedenken binnen hun verkozen humoristische kader. 

Ik geef nog extra mee om niet uit het oog te verliezen waarom ze deze scène maken en wat hun doel is binnen deze scène. Wat wil je dat er na deze scène onthouden wordt?

Ik vergeet mijn opnameapparaat bij hen aan tafel. Ik hoor hen hun scène nogmaals uitleggen, deze keer tegen Hanne, de extra observator die ook verbonden is als student bij de gevangenis. Ik hoor een licht andere toon. Als ze over de drugs praten zeggen ze erbij: "Niet dat wij drugs hebben hier ofzo hé." Ze zijn zich heel erg bewust van de zaken die eigenlijk tegen de regels gaan binnen detentie binnen hun humoristische scène. En toch willen ze dit in hun scène integreren.

Het gaat veel over drugs. Ze zeggen dat als ge gepakt wordt met drugs binnen de gevangenis dat je dan 4 weken niet uit je cel mag. Dat is heel lang. En toch nemen velen dit risico. De afhankelijkheid van de drugs is groter dan de afhankelijkheid om buiten de cel te mogen. Deze afhankelijkheid proberen ze aan te kaarten binnen deze scène.

"Maar dat is nog altijd beter dan in het cachot" zegt Jonas. De isolatiecel, daar is enkel een matras op de grond en daar sluiten ze u soms drie dagen op. Dan verliest ge volledig besef van tijd. Ze willen niet te lang stilstaan bij deze gedachte en kruipen snel terug in de scène.

De machtsovername tussen de twee dons komt ook aan bod. Er heerst niet alleen een machtsstrijd tussen cipiers en gedetineerden, maar ook tussen de gedetineerden onderling is er een machtstrijd. Dit wordt leidend binnen hun humoristische scène. Willen ze hierdoor hun eigen emoties verwerken, de stress die die situatie met zich meebrengt? De rivaliserende clans?

Ik zie Jurgen rechtstaan en een duif nadoen. Dit is heel erg grappig. Hij trekt zich op geen enkele manier aan wat de rest van hem zou denken. 

De personages don pigeon en don cachot ontstaan. Twee rivaliserende maffiabazen binnen detentie. De ene gebruikt de duiven om drugs te transporteren (noemt ze zijn snuifduiven), de andere schiet de duiven dood om de macht over te nemen. 

Het rad der verdoemenis

Ik zet als kunstenaar iedereen in gang op basis van hun vorige eindresultaat. Koen moet lachen als hij zijn voorbereiding van de vorige keer ziet, de chaos op zijn blad, het erg associatieve karakter ervan. "Dat is nogal iets hé" roept hij terwijl hij zijn blad fier toont aan de andere groepen. Over je individualiteit behouden en durven uiten binnen een groep gesproken. Koen gebruikt veel humor om zijn individualiteit te laten gelden. Dit is eigen aan Koen.

Omdat vorige sessie de geluidsopnames te chaotisch waren doordat elke groep afzonderlijk tezamen actie ondernam, neem ik nu het opnameapparaat mobiel met me mee als ik schipper tussen de verschillende groepen. Hierdoor bewaar ikzelf minder het overzicht binnen mijn observatie, maar gelukkig heb ik nu een externe observator die dat in mijn plaats kan doen. Her en der weerklinken luide lachsalvo's. Ze genieten duidelijk om met de humor bezig te zijn. Ik baseer mijn analyse op wat ik terugkreeg van hen, en het observatieverslag van Hanne. Ik volg nu wel drie aparte sporen die ik hieronder ook even aanhoud.

We komen terug samen in het proces. Op vraag van hen om even te overleggen waar de anderen mee bezig zijn. We zetten ons samen rond de tafel. Ik vraag hen om allemaal nu al eens meteen (half) improviserend hun scène te spelen. Aan de anderen vraag ik om vanaf nu mee na te denken over de andere scènes. Het wordt weer meer een gezamenlijk co-creatief project. Je voelt de spanning best wel wat stijgen. Plots moeten ze nu hun humoristische scènes gaan aftoetsen aan een publiekje. Dit is ook best spannend. Humor (zeker zelfgeschreven humor) laat best wel veel van je eigenheid zien, je creatieve geest smijt je open en bloot op tafel. Koen vraagt weer even dicht bij het opname-apparaat: "Hey Maarten, wilde gij mij eens pijpen?" Hij laat deze mop nog niet los. "Waarde gij niet te laat vandaag? Moet dat dan niet omgekeerd?" lach ik terug. Iedereen moet lachen. "Alst maar humor is." "Als we maar kunnen lachen." Voor de stap niet meteen te groot te maken verkiezen ze wel om voorlopig nog te spelen zittend rond de grote tafel. Ik vind dit geen probleem.

Sessie 4: woensdag 11 december 18u-20u

Deze sessie is er ééntje met een externe (interne) observator. Hanne Aerts, student sociaal werk, die stage loopt bij de rode antraciet (een organisatie die kunst en cultuur educatie organiseert binnen detentie), volgt deze sessie mee als buitenstaander. Ze neemt dus niet deel aan de sessie, maar observeert van buitenuit. Haar observatieverslag wordt dus ook meegenomen binnen de analyse van deze sessie. Ik leid haar in met een voorgesprek. Ik vraag haar wat zij begrijpt onder de term vrijheid van geest. "De mogelijkheid om te dromen, om uit je cel te zijn met jouw gedachten." is haar antwoord. Dat dromen neem ik zeker mee. Er zijn wel enkele deelnemers die ook effectief dromen van een carrière binnen humor, zo blijkt na navraag. "Dit zal hen op termijn wel gelukkiger maken" voegt ze er nog aan toe. Gelukkig zijn zou dus een gevolg kunnen zijn van mijn sessies. De laatste sessie gingen ze wel fluitend van geluk buiten, dus dit zou wel eens kunnen kloppen. Ik neem haar mee in mijn theoretisch kader, zodat haar observaties wat doelgerichter kunnen plaatsvinden. Waar moet ze juist op letten? Ik hoor mezelf zeggen: Kan humor misschien het juiste medium zijn om te zeggen wat je echt denkt in groepsverband? Kan je hierdoor jouw individualiteit behouden? Ze beaamt: "Dit is echt interessant binnen detentie, kan ik hier echt zeggen wat ik denk." Ik hoor me ook zeggen: "Kan humor je aanzetten om je eigen situatie kritisch te bekijken." "Amaai boeiend" voegt Hanne eraan toe. Daarnaast stel ik ook de vraag: "Kan humor een empatisch vermogen uitlokken?" Gebasseerd op de theorie van Nussbaum (2011) die dit als een rechtstreeks gevolg van vrijheid van geest benoemt. Het kader voor de observatie is geschetst. We kunnen eraan beginnen, ik bel.

3,2,1 Start

Jurgen wilt heel graag zijn idee aftoetsen met de groep, maar de groep is nog even bezig met koffie uitschenken, lepeltjes zoeken, nog snel iets zeggen, waardoor Jurgen drie keer opnieuw aan zijn uiteenzetting moet beginnen. Het wordt hem eventjes te veel en hij klopt gefrustreerd op de tafel. Ik zie zijn blik (zijn doorgaans mooie lichtbruine ogen) plots veranderen. Er komt wat vuur uit. Hij knakt eventjes vanbinnen. Eventjes gelukkig, want hij komt vrij snel terug bij zinnen, onmiddellijk weer een klein mopje. Ze lachen allemaal tesamen. De focus is hersteld. Als groep zijn ze hier uitgekomen. Hanne plakt hier de term empathie op in haar observatieverslag. Ze hebben zich allemaal even empatisch gedragen tov Jurgen.  

Ik neem op het einde terug even de rol van onderzoeker en vraag om even wat zaken te verduidelijken van dingen die me opgevallen zijn tijdens de sessie, of gesprekken die ik opgevangen had. Zo zei Jurgen dat hij de gevangenis anders bekijkt sinds hij meedoet aan deze sessies. Hij gaat meer op zoek naar humoristische situaties. "Ge komt dat wel toevallig tegen, perongeluk en als ge dat dan navertelt, is dat misschien niet echt grappig meer." Dat klopt, maar het feit dat hij zelf vanbinnen even humor beleeft in zijn situatie, doet me wel heel erg veel deugd om te horen. Zijn situatie wordt toch af en toe al eens opgefleurd door een geestige gedachte. Ook Koen geeft aan nu vaker naar situaties te kijken die hij dan ombuigt naar humor.

Ook valt het me op dat de herkenningsfactor binnen elke scène heel erg aanspreekt. Ze herkennen hun eigen wereld  binnen de scènes, tijdens het improviseren hoor ik opmerkingen uit 'het publiek' komen: "Zo gaat dat hier echt hé!" "Jajaja, ik heb dat ook al meegemaakt." Ze willen mij er ook duidelijk bij betrekken bij hun enthousiasme. 

Sessie 4

Deze groep heeft weer moeite met het creatieve proces. Ze blokkeren en hebben moeite om hun gedachten/ideeën concreet te maken. Ze blijven wat worstelen met de vraag: wat mag ik hier prijsgeven en wat niet. We beginnen te praten. Ze hebben best wel wat frustratie naar andere gevangenen toe, wat ze 's nachts roepen in talen die ze niet verstaan. "Hoe ga je daar mee om?" hoor ik mezelf vragen. "Negeren." "Soms is het ook echt wel grappig wat ze roepen." We komen tot het idee om de scène hierop te gaan baseren. Een irritante buur roept iets en vraagt iets. Om er vanaf te zijn zeg je gewoon ja. Je blijft ja zeggen en uiteindelijk is heel uw cel leeg zonder dat je het door hebt. Prima. Wat kan er gevraagd worden? "Iets om te verhandelen?" "Wat gaat hier dan de ronde?" En weer die blokkade. Ik voel heel hard bij deze groep dat ze zichzelf eigenlijk niet echt kunnen zijn en dat humor voor hen (momenteel) niet de juiste tool is om vrijheid van geest te gaan onderzoeken. Waarom gaat dat dan bij de andere twee groepen wel? Komt het er dan toch op neer dat er een basis creativiteit aanwezig moet zijn om je even te verliezen in je hoofd? Of blijkt de druk van hogerhand, de machtstructuur toch te dominant om echt te kunnen spreken van vrijheid van geest zoals ik in de theoretische verkenning ook al opmerkte?

Waarom zijn ze hier ook? Is hun grootste motivator weg zijn uit hun cel zoals Hanne ook kritisch aangaf in ons voorgesprek?

Creatief op cel

De verbondenheid van de groep valt me ook op, ze helpen elkaar tijdens de eerste probeersels van de scène. Ze geven extra ideetjes mee, motiveren elkaar. Dit valt Hanne ook op, dat binnen deze sessies een bepaalde verbondenheid aanwezig is, meer dan bij andere workshops. Bij de andere workshops, bv omnisport, amuseren ze zich ook, maar zijn ze meer met zichzelf bezig, licht ze toe. 

Ik stel concretere vragen.

1) Wat vertel je tegen je celgenoot over deze sessies?

•  Twee duo's zijn celgenoten, Koen en Jurgen, Jonas en Ruben. Ze geven aan in hun cel dit traject verder te zetten en zijn in hun cel nog bezig over de scènes. => Het laat hun niet los. Hanne concludeert ook dat dit positieve effecten met zich meebrengt, het leven wordt hierdoor wat aangenamer in de gevangenis. Het biedt hen wat mentale vrijheid. 
• Akin zijn celgenoot verstaat hij niet, spreekt een andere taal. => Ik besef dat hij hierdoor misschien een wat afstandelijkere houding aanneemt. Zijn straf bevindt zich ook op sociaal niveau. Hij kan binnen zijn cel (een plek waar ze zich toch het grootste deel van hun straf bevinden) niet of moeilijk communiceren. Deze strafstructuur zal voor je vrijheid van geest nog dominanter bepalend zijn doordat hij niet af en toe kan zeveren of onnozel doen met zijn celgenoot gedurende de dag. Zijn motivatie om hieraan mee te doen, komt dan misschien ook vooral uit nood om die plek even te verlaten en sociaal contact te hebben met andere gedetineerden, dan om zich echt bij te scholen/ open te stellen voor een humor beleving.
• Abdel zijn celgenoot vindt het maar niks, maar dat vindt hij niet zo erg. 

2) Wat vertel je tegen je bezoek/contacten buiten deze gevangenis over deze sessies?

• Jonas heeft er al met zijn vrouw over gepraat en hebben er samen al over kunnen lachen. =>De humor van in de gevangenis komt ook al buiten de gevangenis. Kan humor hierdoor de begrenzing overstijgen?
• Koen geeft aan tegen zijn bezoek dat het hier een echte creatieve uitlaatklep is. Dat hij er van opvrolijkt. => Zijn gemoedstoestand is dus positief beïnvloed.
• Khalid geeft geen antwoord op deze vraag. Misschien heeft hij geen bezoek. 
• Akin licht zijn bezoek eerder over de praktische zaken in en legt uit wat we doen tijdens deze sessies. Maar niet meer.
• Abdel vindt het vooral fijn om ook uit zijn cel te zijn. Dit deelt hij ook met zijn bezoek.
• Jurgen vrolijkt hier echt van op. Zijn vriendin was stomverbaasd dat er rond humor gewerkt werd in de gevangenis. Humor in de gevangenis? Is dat daar wel? "De gevangenis is één en al humor", zei hij. En ook zij moesten samen hard lachen. 

3) In hoeverre heb je het gevoel dat je echt jezelf kan zijn hier bij deze sessies?

• Jurgen kan 100% zichzelf zijn in deze sessies. Vooral leuk om los zijn ideeën te spuiten. =>De term los spreekt me aan, voelt hij zich dan vrij van geest op dat moment, los van de machtsstructuren, los van de onderdrukking?
• Ook Koen kan volledig zichzelf zijn. Maarten is een goede reisgids. Mijn humoristische reis is namelijk niet van gisteren, maar er waren nog onbekende plaatsen en hij laat die zien. => Ook hier valt de term reizen me op. Laat humor hem even op reis gaan in zijn hoofd? Kan hij dan vrij zijn van geest?
• Ook Abdel kan echt zichzelf zijn. Voelt aan dat de groep respectvolle mensen zijn en dat humor een sfeer opener is. => Hij ervaart ook die verbondenheid die Hanne en ikzelf ervaren tijdens de sessies.
• Akin antwoordt ook volmondig ja op deze vraag. Ik laat vooral mijn gedachten los en maak er iets goeds van. =>Weer die term los laten. Zich loslaten van zijn situatie.
• Khalid is geen grote en goede schrijver. Hij schrijft: Ja, het helpt om uzelf te zijn door humor te maken. => Hij legt wel de link met het maken van humor en zijn individualiteit.
• Ook Jonas antwoordt: Ik voel me mijn eigen. Denk minder aan de miserie. Het is ook leuk om detentie met andere gedetineerden belachelijk te trekken. => Hij ziet de kracht van humor om maatschappijkritisch te zijn als reden om ook zichzelf te zijn.

Uit Hanne haar observatieverslag haal ik nog volgende interessante opmerkingen:

• Ze erkent dat sommigen daar waarschijnlijk zitten om even uit hun cel te zijn. Anderzijds geeft ze deze sessies wel de kracht om ook even weg te zijn van het strakke regime.
• De iets luidere, zelfzekere, sociale types laten de humor meer toe.
• Sommigen (zoals Khalid en Jonas) waren hier opvallend veel meer aan het participeren. En konden hierdoor ook gewoon even 'gek' doen. Anderzijds was Abdel juist iets teruggetrokkener dan anders. (Dit lag volgens mij vooral aan zijn werkgroepje)
• Het is echt hun humor die ze gebruiken.
• Uit de scènes bleek ook een kritische houding tegenover het detentie gebeuren, hier gaan ze, dankzij humor, op een speelse manier mee om.
• Humor biedt hen een kans om uit hun beperkingen opgelegd door machteloosheid te stappen.

En dan draaien we de stoelen om, maken een kleine theateropstelling met scène en publiek. We gaan improviseren, spelen de scène. Ze vragen ook aan mij om mee te doen. Dat doe ik graag. De sfeer wordt weer heel erg gezellig. Op de vloer ontstaan nog nieuwe oneliners en absurde ideeën. Als ze een personage mogen spelen, krijg ik het gevoel dat ze de werkelijkheid even kunnen vergeten. Ook Hanne bevestigt dit in haar verslag. De bedachte moppen werken ook, er wordt gelachen. Sommigen groeien 5 centimeter. Het valt me ook op dat ze het allemaal bloedserieus menen. Ze doen echt hun best. Elke scène eindigt steeds met een welgemeend applaus. 

En dan is het wachten. Ongeveer 6 minuten na het telefoontje komen ze binnen. Ze zien Hanne staan en zijn meteen getriggerd. Aah, gaan we een spel spelen vanavond? (Hanne speelt soms een spel met hen) Jurgen gaat naar het opnameapparaatje en zegt: "There is a lady present." en zegt dan dat hij zomaar een stoel gaat nemen om te gaan zitten. Daar waar tijdens de eerste sessies iedereen nog gecontroleerd vroeg of ze mochten gaan zitten, neemt nu iedereen de vrijheid om gewoon te gaan zitten en hunzelf te zijn. "We have a special guest today, Hanne." Zegt Jurgen weer in het opnameapparaat. Ze vragen zich af wat ik ga doen met de humoristische ideeën die we daar samen maken. Of ik die ga gebruiken in een comedy-show. Of ik uit mijn ervaring daar een comedy-show ga maken. Dat is niet meteen mijn doel. Wat we daar maken, maken we samen en heb ik niet alleen gemaakt, dus dat zou ook niet eerlijk zijn om dat alleen te gaan gebruiken. "Is dat dan niet een beetje stelen?" hoor ik mezelf vragen.

"Ruben komt vanavond niet" zegt Jonas, "hij slaapt al". Ahmed zal er deze sessie ook niet bijzijn. Reden onbekend. Koen is er ook nog niet, hij is wat later door overwerk in de wasserette. Als hij eindelijk binnenkomt zeg ik "Oef, je bent er. Ik miste u al Koen." Dit doet hem duidelijk deugd. "Ik ben ook heel blij om u te zien Maarten." concludeert hij. We zijn dus met 6 in deze sessie. 

Ik geef iedereen de vrijheid om verder te werken aan dezelfde scène zoals vorige keer of om misschien aan een andere scène verder te werken. Ze kiezen toch allemaal om hun eigen scène verder uit te werken. Ze ervaren toch allemaal al een eigenaarschap ten opzichte van hun eerder gecreëerde werk. 

De opdracht voor deze sessie is om de globale boog van de scène, die we vorige keer hadden bedacht, nu lokaal aan te dikken met humoristische concrete concepten. Ga echt op zoek naar grappen die passen binnen jullie scène. Vertrek vanuit wat jullie zelf grappig vinden. 

Koen begint te vertellen, Khalid zit erbij te genieten en vult aan. Het valt me op dat Khalid door de samenwerking met Koen is opengebloeid. Hij lacht veel meer, maakt veel meer oogcontact en voelt zich ook meer en meer op zijn gemak om dingen toe te voegen. Zijn rol binnen deze scène heeft ook een duidelijkere vorm gekregen, wat het voor hem makkelijker maakt om het zich in te beelden. Met de lach in zijn stem verduidelijkt hij nu Koens ietwat chaotische uiteenzetting.

Ik stel hen voor om al improviserend verder te gaan. De scène al spelend uit te breiden/vorm te geven. Ik zie Khalid van een andere kant. Hij lacht veel, doet onnozel, geniet er echt van om een personage te spelen. Hij en Koen moeten heel vaak samen lachen. Deze positieve vibe stelt Khalid in staat om volledig ontspannen te worden. Hun gezamenlijke humor zorgt voor verbinding, maar blijft ook kritisch.

De scène krijgt al mooi vorm, met 5 in een cel 'ne fiver', maar 'dat lost zijn eigen op', verbouwingen, een bad wordt geinstalleerd in plaats van een toilet als compensatie, dus kakken in bad, maar dan wordt het bad de pandybox. 
Koen vertelt al met heel veel details en merkt zelf na een tijdje dat hij zichzelf klem heeft gepraat. Kan dit ook toegeven "Ja, nu weet ik het niet meer." Hij kan zichzelf zijn, ook doordat hij zijn mindere kant kan toegeven. 

Overbevolking

Ik merk op dat humor, die in de dagdagelijkse omgang gebruikt wordt, vaak impulsief is, zonder aan de gevolgen te denken. Zonder erbij stil te staan dat humor ook multi interpretabel is. Binnen de gecreëerde scènes proberen we hier rekening mee te houden.

Ook nu was de voorpret voelbaar. Wat doet dat met je vrijheid van geest, die voorpret? Die anticipatie? Of wat zegt dat over het proces. Dat de gedetineerden met veel goesting komen naar de sessies? Dit wordt ook beaamd door Britt, die aangeeft dat het toch uitzonderlijk is dat alle 8 de gedetineerden hun motivatie tonen voor deze sessies.

Humor is ook een tool om dieperliggende emoties te helpen verwerken.

Het valt me ook op dat humor enkele van de deelnemers niet meer los laat, ook tussen de sessies. Ze gaven aan hun wereld anders te bekijken, met veel meer humor en dat ze situaties om draaiden naar humoristische situaties.

Het werken met humor zorgt ook voor een kritische/ethische filter. Kan dit juist vrijheid van geest stimuleren of tegenwerken? Want behouden ze nog hun individualiteit?

Ze geven ook aan dat de institutionele afhankelijkheid zwaar kan wegen op hun welbevinden en ze proberen om humor hier als wapen tegen te gebruiken. Ze kaarten hun situatie aan met humor in de hoop hierdoor verandering teweeg te brengen.

Anderzijds geldt voor sommigen dat de machtsstructuur waarin ze zich momenteel bevinden voor hen niet overwonnen kan worden door humor. Humor is dus niet krachtig genoeg om even te vergeten waar ze juist zitten. Als ze niet het gevoel van controle of mogelijke gevolgen ervaren, kan humor wel krachtig genoeg zijn om vrijheid van geest te ervaren, maar als het controlemechanisme te direct aanwezig is, dan niet.

Het valt ook op dat werken met humor niet altijd grappig is.

Tijdens de sessies vergeten ze soms dat ze worden gecontroleerd, maar humor is niet in staat om hen heel de tijd hun omgeving te doen vergeten.

Het hedendaagse strafsysteem wilt hen door routine en constante controle de machtsdruk doen ervaren. Dat ze humor nu gebruiken om hierin misschien verandering in te gaan zoeken, spreekt weer in het voordeel van vrijheid van geest, zoals ik die in mijn theoretisch kader weergeef.

Vaak ligt er een kritische blik aan de basis van hun scènes. Hier zijn ze zich zeer bewust van, met als doel hierdoor verandering in gang te zetten.

Ik besef dat sommigen stilaan echt gevangen raken door deze humor. Tijdens de sessies vergeten ze hun tijd even, naast de sessies blijft het in hun hoofd rondspoken.

Humor is ook een manier voor hen om met hun onzekerheid om te gaan, om toekomstgericht te kijken en om even weg te vluchten. Escapisme.

Deze manier om met humor om te gaan zorgt ook voor een vrij gedacht. Is dit een eerste erkenning dat vrijheid van geest toch gestimuleerd wordt?

Tijdens de sessies voelen ze zich meer en meer vrij om echt zichzelf te zijn. Hun individualiteit zorgt er juist voor dat de humor die ze bedenken authentieker wordt. Humor vereist in zekere zin eigenheid en wordt hierdoor ook erg kwetsbaar. Zeker als je die humor gaat opvoeren voor een ander.

De humor scènes die we samen creëren voelen ook als hun humor. Ze ervaren eigenaarschap ten opzichte van de humoristische scènes.

Het valt ook erg op dat deze sessies, meer dan andere workshop in detentie, een verbondenheid uitlokken. Door samen met creatieve humor te werken, ontstaan empathischere gevoelens en groepsbevorderende emoties.

Ook nu valt het toch weer op dat herkenning binnen de scènes erg belangrijk is om dezelfde humoristische ervaring en interesse op te wekken.

Humor biedt ook mentale vrijheid en heeft de kracht om over de begrenzing van de muren heen communicatief verbindend te werken, het kan hun de werkelijkheid even doen vergeten.

Alle deelnemers beweren hun individualiteit ten volle te kunnen uiten door met humor te werken, sterker nog het werken met humor maakt hen los van vele bekommernissen tijdens de sessies. Ze gaan als het ware op reis uit hun omgeving door met humor te werken. Dat klopt zeker, maar niet voor iedereen. Aan de andere kant ervaar ik ook juist dat sommigen tijdens het werken met humor juist begrenst worden door hun huidige situatie van controle. Ze worden hierdoor beperkt in hun creativiteit.

Anderen bloeien helemaal open en zijn veel participatiever binnen deze sessies dan op andere plekken binnen detentie.

Het besef van mijn ethische verantwoordelijkheid binnen deze context, maar ook binnen dit onderzoek groeit. Ik ben met kwetsbare mannen aan het werken en moet blijvend aandacht geven aan hun welbevinden.

Daarnaast valt het me ook op dat ze zich heel erg bewust zijn van de zaken die eigenlijk tegen de regels gaan binnen detentie binnen hun humoristische scène. En toch willen ze dit in hun scène integreren.

De kracht van humor om maatschappij kritisch te zijn, kan ook aan de basis liggen om je individualiteit ten volle te kunnen uiten.

Deze sessies bieden ook een mogelijkheid om even weg te zijn van het strakke regime.

De iets luidere, zelfzekere, sociale types laten de humor echt meer toe.

Het is hun humor die ze gebruiken.

Als laatste tussen analyse voel ik dat ze genieten om deze sessies bij te wonen.

Tussenconclusies:

• Te open reflectieve vragen geven te algemene antwoorden waar er nog veel ruimte is tot interpretatie. Ik zorg dat ik bij sessie 4 al meer gerichte vragen stel naar het einde van de sessie toe.

Tussen -analyse

             - conclusie