Wil je graag lezen waar ik binnen deze interventies de focus op legde als kunstenaar, educator en onderzoeker?
Lees dan zeker de focus.
Wil je graag weten wat er juist gebeurde tijdens de interventies, wat ik tegenkwam, wat me aan het denken zetten, wat mij en de deelnemers opviel, wat er uitkwam?
Lees dan zeker de uitvoerige beschrijvingen van de interventies.
Wil je graag weten welke data ik al aan elkaar koppelde, hoe de conclusie vorm kreeg?
Lees dan zeker de tussenanalyse en tussenconclusies.
Enscèneren en amuseren
Bij de laatste twee sessies richt ik me vooral op het effectief spelen van de scènes, hoe zet je de geschreven tekst om in een cabaretscène en daarnaast richt ik me ook op het spelplezier. Genieten van met humor om te gaan.
fase 7, enscèneringsfase, sessie 7 en 8
De focus ligt hier vooral op de uitvoering van de gecreëerde scènes. Om theatertechnisch de scène te laten leven.
Mijn rol binnen deze fase verschuift nu volledig naar die van de expert als kunstenaar, als educator en als deelnemer.
Expert als kunstenaar als in mijn kunstenaarsschap vanuit mijn ervaring als cabaretier te laten leiden in het geven van aanwijzingen om de geschreven tekst om te zetten in een gespeelde tekst.
Expert als educator als in mijn educatorschap te laten leiden in het aanleren van theatertechnieken, speltechnieken, humortechnieken,...
Expert als deelnemer door zelf ook af en toe mee te spelen vanuit mijn expertise als acteur.
fase 8, amuseerfase, sessie 7 en 8
De focus ligt hier vooral in het plezier opzoeken binnen ons gecreëerde kader, de vrijheid van geest proberen te ervaren die ik zelf als cabaretier ervaar.
Mijn rol binnen deze fase is inspirator, deelnemer, kunstenaar.
Inspirator door hen mee te nemen in mijn wereld van omgaan met humoristische scènes, invulling te geven aan personages en hen laat experimenteren.
Deelnemer als in zelf ook samen plezier beleven door dit proces dat tot stand is gekomen door een co-creatie.
Kunstenaar als in cabaretier zijn die zijn passie deelt.
We beginnen personages samen te sculpturen, achtergrond informatie voor de personages toe te voegen, een theatertechnische techniek om je personages vorm te geven, met de nadruk dat het best grappige personages mogen worden. We vergroten alles wat uit. De cipier zal extra lui en incapabel blijken, de agressieve gedetineerde zal nog ontvlambaarder worden, de gevaarlijke moordenaar is erg gevaarlijk en louche, de naïeve gevangene wordt het toppunt van alles aan te nemen alsof het een waarheid is,... Door op deze manier te werken komen er verhalen naar boven, ze zoeken naar connectie en delen met mij dat ze meestal wel weten waarvoor een mede-gedetineerde vast zit en dat dat in sommige gevallen wel uitdagend is. Dat ze soms ook echt bang zijn van iemand. Dit wijst op een mooi emotioneel vertrouwen binnen de groep. De verbondenheid en empathie is zeker gegroeid. Ik merk op dat het best stressvol is om in detentie te vertoeven. Niet enkel spelen er machtsstructuren tussen cipier en gedetineerden, maar ook onder gedetineerden onderling. Je moet samenleven met mensen die je zelf niet verkozen hebt.
Ook tijdens de sessie maakt de scène nog steeds het één en het ander los. Dit bewijst dat deze werkwijze en met humor werken wel zijn sporen nalaat. De term lossen blijft voor velen een frustratie oproepen. We vragen ons af of deze term in nog andere gevangenissen ook gebruikt wordt. "Niet in elke gevangenis waar ik zat" zegt Khalid. Waarom dan in sommigen wel en in anderen niet. De term aanpassen is een kleine ingreep en zou wel veel kunnen betekenen in humaniserende lagen.
We beslissen om de scène echt te gaan spelen en bouwen in het anders zo open ontspanningslokaal een cel na. We gebruiken stoelen om deze vorm te geven. Om het zo geloofwaardig mogelijk, realistisch mogelijk neer te zetten, vraag ik hen: "Hoe groot is dat eigenlijk een cel ongeveer?". Akin moet lachen: "Hoe klein bedoel je?" Ze ervaren de cel als een beperking in hun bewegingsvrijheid/bewegingsruimte.
De scène begint met een volledig lege cel, alle meubelen en de wc zijn eruit verwijderd. We starten met repeteren.
Hoe verder in deze sessie, hoe meer we echt aan het spelen zijn. Iedereen kruipt weer in de flow.(Csikszentmihalyi M. ,1990) Reageren als echte spelers op elkaar, vinden kleine nieuwe mopjes uit, moeten vaak lachen met elkaars spitsvondigheden, kortom we amuseren ons echt. Tijd om een laatste keer de scène te spelen en dan gaan we weer rond de tafel zitten. We beseffen dat dit niet klaar is om voor een publiekje te spelen, maar beslissen om de laatste sessie de tweede scène ook op deze manier te repeteren en om dan elke scène als verrassing te spelen voor elkaar. "Kunnen we het niet filmen?" vraagt Abdel. Hij wil duidelijk graag een blijvende herinnering. Helaas kreeg ik geen toestemming om beeldmateriaal te maken. Maar zowiezo hebben ze het script als aandenken.
Ik hoor mezelf ook wel meer praten binnen deze sessie. Koen zijn algehele aanwezigheid doorheen de vorige sessies zorgden voor een fijne aanvulling. Koen en Jurgen waren meestal ook de aanzetters van enthousiasme en van een gevoel van, we proberen het gewoon een keer en klinkt het niet, dan botst het. Daarnaast voel ik ook dat naarmate er echt doorgewerkt wordt op een onderdeel van de scène dat ze wel nog meegaan en hun best doen, maar dat het technische aspect van afgesproken scènes te gaan spelen een te grote uitdaging vormt voor hen, ik voel hen nadenken. Ik pols even of ze nog mee zijn. Abdel vindt dit echt fijn, kan er zijn ei in kwijt, Akin geeft ook aan dat hij het leuk vindt, maar dat merk ik minder aan zijn houding. Hij doet wat hij moet doen, maar niet meer dan dat. Abdel zegt hierop dat dat een houding is. Dat hij stoer wilt doen. Niet bij iedereen werkt dit dus om volledig ontspannen vrij van geest te zijn. Sommigen blijven hun muur opzetten.
Khalid is weer in zijn rol van stille genieter gekropen. Zijn samenwerking met Koen had echt een positieve invloed op hem. Hij kreeg veel zelfvertrouwen en bevestiging van zijn (toevallig) gevoel voor humor. Ze waren een goei duo. Hij heeft ook een erg hese stem tijdens deze sessie.
Als afsluiter beseffen we dat dit al de voorlaatste sessie was, nog één sessie te gaan. Ik vind het zelf echt spijtig dat het bijna gedaan is en krijg hier onmiddellijk bevestiging in. "Ge moet gewoon een langer project hier komen doen, humoristisch theater" "Gaat ge nog nieuwe activiteiten doen hier in de gevangenis?" "Owow, nog maar 1 sessie" "Kom gewoon terug" "Of kom eens pingpongen." Zegt Abdel al lachend. "Dat kan ik niet zo goed" moet ik schroom toegeven. "Dan zit ge nog niet lang in detentie. Iedereen die goed kan pingpongen is ofwel pro, of zit al lang vast." Met dit humoristisch verhelderend inzicht sluiten we deze sessie af. Nog maar één te gaan.
Sessie 7: Maandag 16 december 2024, 13u00-15u00.
De voorlaatste sessie, het einde komt nu echt wel dichterbij. Ik heb vandaag de afgewerkte scripts uit de vorige sessie afgedrukt mee. Geïnspireert door Jurgen zijn voorblad heb ook ik voor elke scène een voorblad gemaakt waar ik hun naam ook op vermeld. Ik wil hen het eigenaarschap geven over de ge-co-creëerde humoristische scènes. Ik ben benieuwd hoe ze op hun eindresultaat gaan reageren nu ze het voor de eerste keer zwart op wit op papier gaan zien staan. Voor mij heeft het elke keer iets magisch als ik een afgewerkte scène uiteindelijk voor de eerste keer afdruk en op papier aanraak. Ik hoor me zeggen in de telefoon: 'Project humor in detentie, die mensen mogen komen.' Zo kan het ook denk ik. Enerzijds benoem je hen nog steeds als mensen en niet enkel als gedetineerden en daarnaast mogen (niet moeten) ze komen (en worden ze niet gelost). Ik ben benieuwd of de omroep anders zal zijn. Helaas, ook al leef ik voor, toch weerklinkt duidelijk doorheen de gangen, twee maal achter elkaar: "Lossen project humor in detentie." Droog zonder emotie, uit gewoonte. En ik hoor me ietwat teleurgsteld zelf ook nog eens herhalen. "Lossen project humor in detentie."
Het valt me op dat ze het echt goed willen doen, ze stellen heel de tijd vragen om het echt beter te maken en om de humortechnieken, timing echt beter te begrijpen. De sfeer zit goed, er wordt heel veel gelachen en vrij gespeeld. We zitten erg dicht bij het even vergeten waar we juist zijn. Maar de onvoorziene minimaatschappij die een gevangenis is, zou deze niet zijn als er niet weer af en toe iets gebeurt dat je toch weer terugkatapulteerd naar je realiteit. In dit geval is het Brit die even komt piepen. En meegeeft dat Jurgen een onvoorzien gesprek heeft op dit moment met zijn advocaat en dat hij tot zijn grote spijt toch niet aanwezig zal zijn. Hoe langer hoe meer voel ik dat door de vastgeroeste structuur van detentie de vrijheid van geest het niet makkelijk heeft.
Deze sessie zal dus effectief maar met 3 blijven, want straks begint het Apèl en dan mogen er geen verplaatsingen meer gebeuren binnen detentie. En hier worden geen uitzonderingen op toegestaan.
Gelukkig kruipen we redelijk vlot weer in de humoristische theaterrealiteit. Ik neem nu echt de rol van regisseur aan en voed hen met spelimpulsen, spelideëen, analyses,... Op een gegeven moment zegt Abdel: "Maar ik ben in het echt niet zo agressief hé." "Dat geloof ik graag", antwoord ik,"maar dat is het leuke aan een personage spelen, dat ben jij niet." Hierdoor besef ik dat hij de detentiestructuur toch niet volledig loslaat en uit angst voor represailles deze opmerking toevoegt, aftastend van hoe ver hij mag gaan in deze vernieuwde vrijere kunststructuur.
We kruipen allemaal in de scène met éénzelfde doel, onze stem laten horen via humor. Ik voel de persoonlijke betrokkenheid bij de gedetineerden. Ze spelen met veel energie en speeldrift. Ze denken echt mee na over hoe de scène het beste tot zijn recht komt. En durven mij ook soms tegen te spreken. Hierdoor merk ik wel dat ze zich op hun gemak voelen bij mij, dat ze zonder angst voor gevolgen mijn 'expertise' uitdagen. Zou mijn uitgangspunt van deze sessies echt gelukt zijn, om zoveel mogelijk als gelijke in deze co-creatie te staan?
Als ik de cipier vorm geef draai ik de rollen dan ook graag om. Ik laat hen mijn personage sculpturen. Vraag veel extra info over hoe ik die cipier moet spelen, wat er realistisch is om te doen? Ik merk dat ze het heel oneerlijk vinden dat de cipiers altijd naar hen kunnen kijken via het vinket, maar omgekeerd niet. Door er nu een schepje bovenop te doen, kunnen ze met deze onmacht even lachen, uiteindelijk komen we tot een idee dat de cipier, na de 3e keer het gordijntje voor het vinket open te doen, het gordijntje er perongeluk aftrekt zodat ze wel de macht krijgen om terug te kijken. De hoop in hun ogen wordt plots veel echter. De hoop op verandering is voelbaar. Maar wordt ook onmiddelijk gecounterd door het gevoel van machteloosheid. "Ze lachen ons dan toch gewoon uit, de cipiers."
Ik geef hen hun scène en zoals verwacht zie ik Abdel en Khalid 5 centimeter groeien. Hier staan zij mee aan de basis. We zetten ons rond een tafel en lezen het script. Ik geef Akin de rol die normaal voor Koen bestemd was, Abdel speelt met veel bravoure zijn eigen gecreëerde rol en ook Khalid leeft zich volledig in in zijn iets dommere rol. Ik speel dan deze keer de cipier. Na een eerste lezing merk ik enthousiasme. We willen dit in scène zetten en spelen. Zolang Jurgen en Jonas er nog niet zijn leggen we de focus op deze ene scène.
Ik kruip weer even in mijn rol als louter onderzoeker en beslis door de kleinere groepssamenstelling om een klein focusgesprek te voeren.
Ik vraag hen wat op deze manier van werken met humor hen heeft doen beseffen?
- Abdel begint. In vergelijking met andere sessies dwaal ik veel minder af met mijn gedachten naar de situatie waar ik in zit en bij humor in detentie is dat echt veel minder. => het gevoel dat we regelmatig echt in een flow zaten wordt dus bevestigd, daarnaast kan hij ook meer ontsnappen aan de realiteit door net met de realiteit te gaan lachen. Je vormt eigenlijk een nieuwe realiteit.
- Khalid neemt over:" Ja voila, dat is waar wat hij zegt. En de tijd vliegt ook wat rapper hier. Dat is door het plezier hier. Als er geen plezier was, dan zou de tijd ook niet gaan vliegen, snapt ge?" => Het concept tijd dat voorbijvliegt geeft ook weer die flow weer. De flow ontstaat door de intrinsieke motivatie dat ze halen uit het plezier. (Csikszentmihalyi M. ,1990)
- Akin vult aan "Ik zag jou (Khalid) ook echt openbloeien hier. De eerste sessies waart ge echt stil en nu..." => De groei in zelfvertrouwen bij Khalid is mij duidelijk niet alleen opgevallen.
- Ja, zegt Khalid, maar ook kijken van deze wereld, maar ook van buiten deze cirkel zo. Ja, juist. => Hij verwoordt het misschien wat vreemd, maar ik zie hier een kritische benadering in van zijn eigen wereld in dit parallelle miniuniversum in de grote wereld.
- Abdel gaat hier onmiddelijk mee akkoord. "Meestal echt wel, ge komt hier niet de juiste mensen tegen. Ik heb mensen hier zien binnenkomen als dief en zien buitengaan als drugsbaron, daarnaast weten mensen die hier buiten gaan ook wat de gevangenis is en de grote angst voor detentie is weg. Met het idee, ik heb het één keer overleefd, dus dan zal het mij een tweede keer ook wel lukken. Das mijn ervaring hé"
- Khalid spreekt dit tegen: "Ik vind van niet, ik volg minder rap anderen. Ik richt me hier meer op religie en wil deze plek echt niet buitenkomen als een grotere drugsdealer." => Geen eenduidig antwoord. Deze ervaring is dus erg persoonlijk.
- "Dat ze ons soms behandelen als beest" deelt Akin.
- "Ik vind dat ze ons soms ook meer behandelen als nummer. Wij zijn ook ons celnummer. Als ge iets wilt zegt de cipier altijd de 220 heeft iets nodig. Ze zeggen nooit onze naam." zegt Khalid.
- "Maar door hiermee te lachen, deze scène te maken, heb ik nu wel zoiets, dat ze mij maar noemen, beesten, cijfers wat ze willen, ik weet wat ik ben een mens. Ik ben hier over enkele jaren weg, zij zitten hier tot hun pensioen? Wie is er dan een nummer?" Zegt Abdel. => Wow, heeft deze sessie hem zover gekregen dat hij zichzelf weer een individu voelt/is? Als tegenbeweging voor de dehumanisatie?
Vandaag ook de eerste sessie zonder Koen. Ik vraag me af hoe het verschil in groepsverhouding invloed zal hebben op mijn onderzoek. Na een vorige nogal chaotische sessie, nu terug enkel de 'oorspronkelijke' deelnemers. Zonder Koen dan, die tegen zijn wil vroegtijdig de sessies moest afronden door een overplaatsing. Ik ben verkouden en hoor me regelmatig mijn neus ophalen tijdens de geluidsopnames. Abdel komt zoals vaak als eerste binnen. Hij merkt op dat ik verkouden ben en ik vraag me af of er in gevangenschap nu net meer of minder ziekte rondgaat. "Minder" zegt Abdel. "In gevangenschap zijn is een soort van quarantaine, een isolatiebubbel." Je wordt als het ware uit de maatschappij geplukt en in een parallel universum gedropt. Ik toon hem trots zijn script waar zijn naam mee onder staat als co-auteur. Hij reageert niet meteen. Was mijn verwachting te groot? Hebben zij helemaal niet, zoals ik, dezelfde emotionele lading met de afgelopen weken en dit resultaat? Maar dan komt hij dichter en begint te glunderen. "Wow, cool." zegt hij. "Ik kon het niet lezen, ik draag normaal een bril, maar die is al een maand stuk en heb een nieuwe aangevraagd, maar alles duurt hier langer." Zelfs voor de basiszorg moet je soms eindeloos lang wachten in detentie...
De rest laat ook op zich wachten. Abdel geeft zelf aan dat hij zich altijd haast als hij hoort dat de sessies beginnen. Ik vraag waarom. "Ja, het is hier gewoon leuk. Hier kan ik even echt alles vergeten of juist lachen met alles rondom mij hier. Ik heb nog geen enkele sessie gemist." In het begin van de sessies schreef hij dat zijn motivatie om mee te doen was: 'even uit zijn cel zijn' en nu zegt hij dit! Hebben deze sessies wezenlijk iets veranderd?
Akin komt ook binnen. We beginnen te praten over Koen, die die ochtend overgeplaatst is. Hij was blijkbaar nog op zoek naar olijfolie. Die is momenteel heel duur en die wou hij meenemen. Je mag 1 doos met spullen meenemen als je overgeplaatst wordt. Niet meer. De kleine individualiteit die je opgebouwd had in detentie wordt je dan ook weer onmiddellijk afgenomen. Je mag slechts een deel van je zijn meenemen en moet, naast verhuizen naar een nieuwe mini-maatschappij, ook je oude gedeeltelijk achterlaten. Ook weer een middel tot de-individualisatie.
Khalid komt uiteindelijk ook binnen en vraagt angstig. "Ik heb er eentje gemist hé?". Hij dacht dat hij een sessie had gemist, maar dat klopte niet. "Gelukkig." zei hij met grote glimlach, "Ik kijk hier echt naar uit." Ook nu weer spreekt de voorpret en het feit dat ze de sessies net zoals ik tussendoor niet kunnen loslaten zich uit.
Ik mis Jurgen, Jonas, Ruben en Ahmed nog. Ahmed is maar 1 sessie aanwezig geweest. Ik heb niets meer van hem gehoord. Jonas was na zijn laatste erg enthousiaste sessie ook niet meer komen opdagen en ook Rubens aanwezigheid moest ik reeds vaker missen. Die laatste twee delen een cel, zouden ze elkaar wat beïnvloeden?
Ik krijg nieuws dat Jurgen en Jonas nog in de keuken aan het werken zijn. Zij zouden later nog aansluiten. Dus start ik deze sessie met 3 deelnemers. Een erg lage opkomst.
We lezen samen het script, ook nu weer voel ik de intrinsieke motivatie om de ge-co-creërde scène zo goed mogelijk vorm te geven. We interpreteren, we inspireren, we genieten samen van onze creatie.
Ik vraag hen welke rol ze graag zouden willen vorm geven. Abdel wil graag Sjapoo spelen, de hulp van Don Cachot. Jurgen wil alles wel spelen, maar wil mij vooral graag Freddy zien spelen. "Gij gaat dat heel grappig kunnen spelen. Daar ben ik wel benieuwd naar." Hij wil me duidelijk betrekken bij zijn creatie. Ik speel graag samen met hem de scène. Op die manier speel ik toch nog iets voor hen. We gaan de vloer op, maken een kleine theateropstelling en enscèneren de scène.
Abdel voelt zich vrij om koffie te nemen. Daar waar ze in het begin elke keer toestemming vroegen, voelen ze dat ik hen die vrijheid geef om gewoon zelf te beslissen. Dit verworven recht geeft hen weer wat menselijkheid. We werken echt samen, de sfeer is echt ontspannen, we maken echt plezier, we plagen elkaar, we experimenteren, proberen, zijn speels, kruipen terug in de flow. (Csikszentmihalyi M. ,1990) Ik zet een grappige versie neer van Freddy, Jurgen en Abdel schieten in de lach, krijgen de slappe lach, ik blijf hen uitdagen en doorspelen. Dit is echt een mooi moment, de twee heren vergeten even volledig waar ze zijn en zijn oprecht ongeremd aan het lachen. Dit heb ik hen toch even kunnen geven. "Wauw" zegt Abdel nadat hij is bijgekomen, "Gij kruipt echt zo instant in een heel grappige rol. Merci, lang geleden dat ik zo gelachen heb." Op die moment had ik het niet zozeer door, maar bij de herbeluistering ervan raakte dit me wel even. Dat moment heb ik heb toch maar kunnen geven. Waren ze even volledig weg van hun situatie, bood ik hen escapisme aan?
We nemen even pauze en ze vragen mij hoeveel je verdient met te spelen. "Hoeveel schept dat?" vragen ze letterlijk. Ze blijven erg geïnteresseerd doorvragen, is dat via een bedrijf, of vzw? Hoe worden de repetities betaald, hoe werken subsidies dan, ... Ze denken verder na. Ze vinden dit heel erg leuk en ergens in hun zijn denken ze na over hoe ze dit kunnen complementeren in hun leven nadat ze vrij komen. "Misschien kunnen we op deze manier wel uit de criminaliteit blijven." Beaamt Jurgen. Deze sessies en het werken met humor geeft hen een kracht om hun situatie kritisch te bekijken en hoopvol een uitgang te bieden.
"Maar hier wordt ge toch ook goed voor betaald?" Zegt Abdel als afsluitende vraag. "Neen, niks, ik doe dit gratis. Hier verdien ik geen geld, maar verdien ik dit" en ik wijs naar mijn hart. "Nice man, dank u, dat doet veel, echt waar." reageert Abdel en de stoere kerel geeft me een knuffel. "Dit brengt me echt effe weg van de miserie. Zoals daarstraks ik was even niet goed gezind, maar na één scène te spelen, echt waar, was het gewoon van allé fuck it en het was weg, snapt ge, was het gewoon van fun." Werken met humor leidt hen af, lachen met hun situatie werkt helend. Ik vraag of ze dat ook ervaren bij andere workshops. "Neen, daar is het meestal zitten en luisteren en uw problemen bespreken, hier mogen we tenminste lachen en dingen doen en zelf beslissen." verklaart Jurgen. Hij geeft de vrijheid om zelf beslissingen te mogen nemen aan als een sterkte van deze sessies. "Ja en ook, in het begin kwam ik hier naartoe om uit mijn cel te zijn, maar dat is nu echt niet meer, ik merk dat ik hierdoor mijn situatie beter kan beheersen. Beter kan verwerken." voegt Abdel toe. Deze sessies hebben hem tools aangeboden om zijn eigen situatie beter in kaart te brengen en kritisch te bekijken. "Andere sessies praten altijd over waar uw fouten lagen, niet te veel drugs pakken enzo en dan vliegt ge wel terug met u gedachten naar uw eigen shit, terwijl hier mogen we lachen met drugs, we steken duiven vol drugs allé", lacht Abdel. Zien ze dit dan meer als een spelletje? Dat ze er mee kunnen lachen, maar kunnen ze kritisch niet verder kijken? Onrechtstreeks spreken ze zich wat tegen binnen dit gesprek. Willen ze me naar men mond praten? Of kunnen ze het gewoon niet zo goed verwoorden wat ze eigenlijk ervaren? Anderzijds voel ik ook dat de nadruk bij de andere sessies vooral ligt op schuldbesef en op de straf. Je zit hier omdat je iets fout gedaan hebt, dus denk daar maar eens goed over na. Met belerend vingertje erbij. Bood ik hen een manier om na te denken over hun situatie zonder de nadruk te leggen op jullie zijn gestraft? Abdel sluit af, "Hier hangt ne goeie vibe".
Sessie 8: woensdag 18 december 2024, 18u00-20u00
Ik begin de laatste sessie met een dubbel gevoel. Trots en fier op wat we bereikt hebben en toch ook vreemd omdat ik hoop dat ik hen niet met het gevoel van in de steek gelaten te worden, achterlaat. Voor de laatste keer hoor ik "Lossen gedetineerden project humor in detentie". De cipier geeft er een ietwat vrolijke klank aan, de gangen lijken hierdoor eventjes lichter. Ik complimenteer hem ermee doorheen de tralies, "Mooie stem". Ik zie hem opkijken met plezier in zijn ogen. Ik vraag me af hoe de gedetineerden zich voelen nu ook zij onderweg zijn naar hun laatste sessie. Ze zijn het gewoon om vluchtige contacten te hebben in dit arresthuis. Gedetineerden komen en gaan, hulpverleners komen en gaan, cipiers vallen uit, bezoek komt en gaat en komt hopelijk weer terug, maar dat is nooit zeker, workshops worden aangeboden en de begeleiders komen en gaan en nu ben ik ook één van deze idealisten die kwam en straks gaat. Die onzekerheid draagt zeker mee aan het systeem van dehumanisatie en de-individualisatie. Afscheid nemen van iets is niet meteen mijn sterkste kant. Ik heb hier lang over nagedacht hoe ik dit zou doen. Hun voorstel om zelf iets te spelen voor hen vond ik zeker een fijn voorstel, maar tijdsgebrek en angst om hen teleur te stellen stonden in mijn weg. Maar ik heb iets anders voorzien, iets beters (of dat denk ik toch).
En dan komt Abdel met een idee opzetten. "Weet ge wat gij moet doen? Ge moet mensen ronselen als ze vrij komen dat ze met u komen werken of helpen, samenwerken. Ik denk wel dat dat een goeie segway is." Jurgen lacht "Intgeniep crimineel." Ik vraag waarom. "Mensen zullen beter worden bij u. Ge biedt een andere kijk op hun shit enzo." Naast een prachtig compliment voel ik ook dat hij wel ervaart hoe het werken met humor iets teweeg heeft gebracht. Iets dat leidt tot een uitgang, door via humor je eigen situatie kritisch te bekijken, te bevragen en daar juist een humoristische scène uit gaat destilleren, heb je het gevoel dat je deze situatie kan veranderen en krijg je meer vat op je verwerkings-/herstelproces. Misschien slaat Abdel daar wel de nagel op de kop en zou dit project nog veel meer resultaat boeken na detentie. Als herstel van detentie.
Wat later in de sessie vraagt Jurgen, als ik dit project nog eens kom doen in deze gevangenis of hij dan mag komen kijken naar het eindresultaat. Hij is er benieuwd hoe anderen humor beleven hier in detentie, en waar zij mee af zouden komen. Ik voel dat het kijken door een humoristische bril hem echt deugd doet en dat hij toch van plan is om deze techniek mee te nemen in zijn verdere strafuitzitting.
Ik vraag hen hoe lang ze nog moeten zitten. Abdel heeft 4 jaar gekregen maar wil een aanvraag indienen voor een enkelband, Jurgen zit zijn laatste maanden uit en zou dan naar een electronisch toezicht gaan. Dit zijn procedures die je allemaal moet aanvragen en waar je afhankelijk bent van de uitspraak van een rechter die over jou beslist. Je gedrag en motivatie om het beter aan te pakken, werk zoeken, zelf initiatief nemen tot reïntegratie, of je al een recidivist bent,... zijn factoren die deze beslissing kunnen beïnvloeden. Doorheen het gesprek wordt duidelijk dat er binnen de rechtspraak wel heel erg individueel naar jou wordt gekeken. Een groot contrast met hoe er naar jou wordt gekeken in detentie, waar je klaarblijkelijk slechts een nummer bent.
En dan vraagt Abdel: "Waren wij zoals je verwacht had?" Ik moet toegeven dat ook in beïnvloed was door hoe de media gedetineerden neerzet en met een kleine onzekerheid de gevangenis instapte, maar dat na 10 minuten werken met hen, ik meteen een comfortabel gevoel had. "Omgekeerd ook" Voegt Jurgen toe, "Er komen er hier soms binnen die echt neerkijken op ons, zich beter voelen. Dat hadden we bij jou nooit." Mijn uitgangspunt gebasseerd op Freire (1970) om als gelijken te starten, werd dus wel geapprecieerd.
Er word doorgevraagd naar de procedure om net hen uit te kiezen uit alle aanmeldingen. 1 iemand beslist dat, een medewerker van de bibliotheek, een medewerker van de sociale dienst. Op basis van inschatting of die persoon iets zou hebben aan de cursus/workshop. Het is dus niet enkel een beloning voor goed gedrag, er wordt echt gekeken naar capaciteit en of meerwaarde voor de gedetineerde. Ook nu weer krijg ik het gevoel dat ze hierdoor weer net iets minder als nummer worden bekeken. Maar dit komt wel vanuit de sociale dienst in detentie en niet vanuit de cipiers.
En dan wordt Khalid's transfomatie van tijdens deze sessies naar boven gehaald. Ze vinden het mooi dat ik dat had opgemerkt en gedeeld met hen. Dit deed hen beseffen dat ze echt worden bekeken als mens. Je voelt een nood aan erkenning. Deze workshops 'humor in detentie' hebben hen ook voornamelijk geleerd dat ze nog iets waard zijn, dat ze nog iets kunnen.
Gesteund door dit herwonnen vertrouwensgevoel krijgt het gesprek een andere toon. Ze voelen zich even echt gehoord en delen met veel graagte en enthousiasme hun humorhelden, namen waar ik nog niet eerder van heb gehoord. En dan zegt Abdel "Maar hebt ge uw laptop niet bij? Dan toon ik het meteen, kunnen we er samen van genieten." "Ik heb hem bij, maar geen wifi, dus kan niets opzoeken", antwoord ik. "Aah, ik had mijn gsm moeten meenemen, en wat 4G moeten delen.", verpraat Abdel zich. Hij is even volledig zijn situatie vergeten en door zijn groot enthousiasme verklapt hij eigenlijk dat hij een niet toegelaten object in bezit heeft.
We gaan weer verder met de scène spelen. Deze sessie is er een mooie symbiose tussen onderzoeker en kunstenaar. Ik voel dat ik hier echt bedrevener in ben geworden om tussendoor toch die onderzoekende bril aan te trekken en mijn nieuwsgierigheid te laten leiden. Dit kan ook liggen aan de kleinere groep, dat dit gemakkelijker gaat. Ik moet mijn aandacht maar over 2 gedetineerden verdelen. Dit inzicht neem ik alvast mee in mijn onderzoekersrugzak.
Opnieuw ontdekken we humor mogelijkheden in de ge-co-creëerde scène en vlot geraken we weer in de flow (Csikszentmihalyi, M. ,1990) van kunstenaar cabaretiers. We kruipen echt in de fantasie, maken van een kartonnen buis een bazooka om duiven mee af te schieten, van een blikken doos een duifvoederbakje,... de scène wordt echt sappig gespeeld, met veel oog voor detail. Daar waar ik vorige sessie voelde dat het te hard werken op details net een remmende factor werd, is dit nu echt de motor van onze energie. We willen alle drie dat deze scène tot in het perfecte gespeeld wordt. Professionalisme noem ik dat.
Tussendoor hoor ik hoe Jurgen af en toe begint te fluiten, hij voelt zich echt in zijn sas.
Ze stellen zich echt open voor elke aanwijzing en transformeren in comedy-acteurs. We sculpturen mooie personages en dagen ons echt uit. Jurgen vraagt na een tijdje om zijn rol ook eens vorm te geven. Hij wil ook als toeschouwer genieten van zijn werk. Moet dan ook hard lachen als hij me bezig ziet doen. Abdel geeft heel mooi tegenspel.
En dan gebeurt er iets heel erg interessant. Tijdens het samen spelen, proberen, personages onderzoeken, spelen we scène 3 van Pigéon Sauvage. In zijn spelimpuls neemt Jurgen me iets steviger vast in mijn nek (en iets steviger is een eufemisme). Daar waar ik op voorhand verwachtte dat ik in de gevangeniscontext normaalgezien bij fysiek geweld op mezelf zou verstijven, of eventueel bang zou worden, boos,... gebeurde dat nu echt niet. Mijn vertrouwen in deze heren was echt groter dan verwacht en van kwaad opzet of van echt doelbewust mij proberen pijn doen, was geen sprake. Integendeel, ik reageerde er eigenlijk positief op: "Mega goeie spelimpuls, past echt bij jouw personage." Terwijl Jurgen zelf onmiddellijk terugdeinsde en zich verontschuldigde. Hij had door dat dergelijk gedrag in dergelijke context doorgaans onacceptabel is en maakte zich gewag van represailles als ik hierover iets zou melden. Uiteraard was ik dat helemaal niet van plan, maar toch begrijp ik door dit voorval dat er lokaal gezien wel degelijk sprake was van even volledig zijn context vergeten en ook vrijheid van geest te ervaren, maar door de systematisch onderdrukkende, de-individualiserende, dehumaniserende detentiestructuur deze vrijheid van geest niet verder kon ontwikkelen dan hem gewoon eventjes aan te raken.
Als afsluiting van deze sessies spelen we de twee scènes nog eens volledig door. Samen, zonder toeschouwers, zelf als toeschouwers, acteurs, scènaristen, cabaretiers en met veel humor. Jurgen vraagt of hij de twee scripts mag meenemen naar zijn cel "om het daar nog eens na te spelen met zijn celgenoot." Hij wil dit gevoel koesteren en meenemen naar later. Hierop terugkijken en de verworven kwaliteiten verder uitbouwen. En ook Abdel neemt graag van elke scène een exemplaar mee. Zo blijft er toch al zeker iets hangen van deze sessies in Leuven-hulp.
"Ja we hebben hier niet veel dingen te doen, dan is het leuk om zo'n dingen te doen en word je ook creatiever.", concludeert Jurgen. Door het niets in detentie word je dus creatief zegt hij.
Aan alle mooie liedjes komt een eind en ook aan dit liedje. Ik had heel lang nagedacht hoe ik deze sessies zou afronden. Hoe ik deze context op een verantwoorde manier zou verlaten. Ik wou iets meegeven dat ervoor zou zorgen dat er effectief iets zou blijven plakken van mijn interventies. Waarom dan ook niet letterlijk blijven plakken. Dus creëerde ik twee stickers. Eéntje met de opdruk 'ZOEK HUMOR IN DETENTIE' en ééntje met de opdruk 'IK VOND HUMOR IN DETENTIE', in beperkte oplage (8 stuks van elk), met de hoop dat ze die stickers daar zouden kleven op een muur en toekomstige gedetineerden ook zouden prikkelen om af en toe humor in detentie op te zoeken. Dit is in sé ook de basis van mijn interventies geweest. We namen afscheid met een lach en een schouderklopje. Wat een rit.
Ik hoor me ijsberen terwijl ik op de deelnemers wacht. Ik heb toch wat stress, zouden ze wel komen? Of laten ze mij nu in de steek? Zijn ze het constant in de steek laten beu? Tot Jurgen binnenstormt, hij begint meteen met zich te verontschuldigen dat hij er vorige keer niet was. Hij vond dit echt erg. Hij ziet 'zijn' script liggen en bekijkt me trots. "Voor mij?", vraagt hij. En begint het meteen door te nemen. Ik herken mijn eigen enthousiasme als ik voor de eerste keer een afgedrukte versie van een script vastneem en het me laat aanraken.
Ook Abdel komt binnen. "De laatste wil ik toch niet missen zeker!" zegt hij."Ook al ben ik echt moe, ziet ge niet dat ik zwaar wallen heb?" Ik zie ze niet.
Ondertussen hoor ik Jurgen lachen met 'zijn' script. "Schitterend, schitterend!" bevestigt hij.
"Spijtig dat het de laatste is", gaat Abdel verder."Maar passage is hier gewoon." Hij bevestigd hiermee mijn vluchtige theorie.
Jurgen zit ondertussen al helemaal in zijn fantasiewereld en ik hoor hem lachen,"dees is ook echt goed."
Abdel gaat verder: "Ik ben zelfs niet naar de wandeling geweest vandaag omdat ik zo moe ben." Ik vraag hem waarom hij hier dan wel is. "Dees is toch echt anders, uniek. Ik voel me altijd goed als ik hier buiten kom en hier krijg ik energie van." De sessies doen wel echt veel voor hun welbevinden, maar dat doen ze voornamelijk tijdens de sessies, erna vallen ze terug in hun gewoonte.
De anderen laten op zich wachten, ik bel nog eens naar de centrale controlepost om dubbel te verifiëren of ze sommigen misschien zijn vergeten te halen. Maar even later krijg ik het jammere nieuws dat Ahmed, Khalid en Akin op de wandeling waren en dat Jonas en Jurgen niet gingen komen. Sinds Koen wegwas is de groep wat uit elkaar gevallen. Het voelt alsof een deel van het geheel binnen deze cocreatie ook vooral de verbondenheid was die dit teweegbracht bij de hele groep. Net zoals de externe observator ook opmerkte. En nu deze groep niet voltallig is, blijkt dit project dus niet sterk genoeg om iedereen over de streep te trekken om te komen. Of is het het naderende afscheid dat hen parten speelt, dat ze niet nog eens afscheid moeten nemen. Verkiezen ze om gewoon stilletjes uit mijn leven en omgekeerd ik uit hun leven te verdwijnen. Deze laatste sessie eindigt dus wat in mineur met slechts twee deelnemers. Abdel en Jurgen.
Jurgen blijkt al meteen een nieuwe celgenoot gekregen te hebben. "Hij ziet er uit als een ideaal cartoonfiguur, daar zit ik dan stiekem mee te lachen, want ik wil hem natuurlijk niet uitlachen, maar hij is wel stiekem grappig door hoe hij is. Super intelligent, 35 jaar, maar waarschijnlijk nog nooit een vrouw naakt gezien in het echt." Jurgen bekijkt zijn wereld meer vanuit een humoristische bril dan bij het begin van de sessies. We kijken even terug naar het traject dat we afgelegd hebben. Zowel Jurgen als Abdel dachten niet al zover te staan op 8 sessies. Ze hebben hun eigen echt overtroffen. Abdel zegt fier dat hij de enige is die alle sessies gedaan heeft. Jurgen protesteert, ik wou vorige keer ook echt komen, maar dat hangt dan echt af van een luie cipier die niet van zijn stoel wilt komen. De afhankelijkheid van het detentiesysteem weegt hem zwaar. Hij heeft zelf niet in de hand of hij hier aanwezig kon zijn of niet. We leggen vandaag de focus op de scène 'Pigeon sauvage'
Door het feit dat ze eigenaarschap ervaren over hun geco-creëerde humoristische scènes, wakkert hun intrinsieke motivatie aan.
Het detentiesysteem plukt u als het ware uit de maatschappij en dropt u in een parallel universum.
Ik merk op dat deze sessies bij sommige deelnemers wezenlijk iets veranderd hebben. Hier kunnen ze even echt alles vergeten of juist lachen met alles rondom hen. Het contrast met de antwoorden vanuit de begin sessies wordt groter. Daar waar hun deelname vooral gemotiveerd werd vanuit even weg zijn uit mijn cel.
Het feit dat je zonder inspraak zomaar moet verhuizen van detentiecentrum en dat je dan slechts 1 doos kan meenemen met persoonlijke spullen zorgt ervoor dat de kleine individualiteit die je opgebouwd had in detentie je dan ook weer onmiddellijk wordt ontnomen. Dit is ook weer een systeem dat de-individualisatie in de hand werkt.
Ook nu weer spreekt de voorpret en het feit dat ze de sessies net zoals ik tussendoor niet echt kunnen loslaten, zich uit.
Ook tijdens deze sessies maakt de scène rond de overbevolking en de term lossen nog steeds het één en het ander los. Dit bewijst dat deze werkwijze en met humor werken wel zijn sporen nalaat. Waarom wordt deze term in sommigen detentie instellingen wel en in anderen niet gebruikt? De term aanpassen is een kleine ingreep en zou wel veel kunnen betekenen in humaniserende lagen.
Ze ervaren de cel als een beperking in hun bewegingsvrijheid/bewegingsruimte.
Er heerst een mooi emotioneel vertrouwen binnen de groep. De verbondenheid en empathie is zeker gegroeid. Ik merk op dat het best stressvol is om in detentie te vertoeven. Niet enkel spelen er machtsstructuren tussen cipier en gedetineerden, maar ook onder gedetineerden onderling. Je moet samenleven met mensen die je zelf niet verkozen hebt.
Er wordt heel veel gelachen en vrij gespeeld. We zitten soms erg dicht bij het even vergeten waar we juist zijn en ervaren soms die vrijheid van geest. Maar de onvoorziene minimaatschappij die een gevangenis is, zou deze niet zijn als er niet weer af en toe iets gebeurt, dat je toch weer terug katapulteert naar je realiteit. De vraag reist nogmaals: ‘Kan vrijheid van geest überhaupt in deze context?’
Hoe langer hoe meer voel ik dat door de vastgeroeste structuur van detentie en de focus op het straffen en vergelden de vrijheid van geest het niet makkelijk heeft.
Zelfs tijdens het sculpteren van personages wordt het besef van hun context niet volledig weggenomen. Hierdoor besef ik dat ze de detentiestructuur toch niet volledig loslaten en uit angst voor represailles reageren, aftastend van hoe ver ze mogen gaan in deze vernieuwde vrijere kunststructuur.
Zou mijn uitgangspunt van deze sessies echt gelukt zijn, om zoveel mogelijk als gelijke in deze co-creatie te staan? Ik krijg de indruk van wel.
De hoop op verandering is voelbaar. Maar wordt ook onmiddellijk gecounterd door het gevoel van machteloosheid. "Ze lachen ons dan toch gewoon uit, de cipiers."
Niet bij iedereen werkt deze manier om volledig ontspannen vrij van geest te zijn. Sommigen blijven hun muur opzetten.
Door de verandering in groepssamenstelling is de groepsdynamiek volledig anders. Het effect van dit onderzoek is dus zeker afhankelijk van de groepssamenstelling. Sommige in deze groep zijn duidelijk de aanzetters van enthousiasme, anderen surfen mee. Maar als de aanzetters wegvallen, moeten ze zelf meer initiatief tonen en dat gaat wat ten koste van de sfeer.
Op regelmatige momenten geraken we samen in de flow. (Csikszentmihalyi M. ,1990) Dit wordt ook door sommige deelnemers bevestigd.
Het concept, de tijd die voorbijvliegt, geeft ook weer die flow weer. De flow ontstaat door de intrinsieke motivatie die ze halen uit het plezier om met humor om te gaan.
Daarnaast kunnen sommigen ook meer ontsnappen aan de realiteit door net met de realiteit te gaan lachen. Je vormt eigenlijk een nieuwe realiteit.
De groei in zelfvertrouwen bij een deelnemer, is mij duidelijk niet alleen opgevallen.
Ik zie een kritische benadering van zijn eigen wereld in dit parallelle mini universum in de grote wereld terugkomen uit het focusgesprek.
Je komt altijd slechter uit detentie dan dat je er in gaat. Deze uitspraak biedt geen eenduidig antwoord. Deze ervaring is dus erg persoonlijk.
Deze sessies hebben een deelnemer zover gekregen dat hij zichzelf weer een individu voelt/is? Kan dit onderzoek en deze werkwijze dan als tegenbeweging voor de dehumanisatie binnen detentie dienen?
De onzekerheid die ontstaat door de vluchtige ontmoetingen, het komen en gaan binnen detentie, draagt zeker bij aan het systeem van dehumanisatie en de-individualisatie.
Deze vluchtigheid wordt ook bevestigd door de deelnemers.
De sessies doen wel echt veel voor hun welbevinden, maar dat doen ze voornamelijk tijdens de sessies, erna vallen ze terug in hun gewoonte. Het werken met humor kan dus voorlopig geen blijvende resultaten aantonen.
Het voelt alsof een deel van het geheel binnen deze co-creatie ook vooral de verbondenheid was die dit teweegbracht bij de hele groep. Net zoals de externe observator ook opmerkte. En nu deze groep niet niet meer voltallig is, blijkt dit project dus niet sterk genoeg om iedereen over de streep te trekken om te komen.
Of is het het naderende afscheid dat hen parten speelt, dat ze niet nog eens afscheid moeten nemen. Verkiezen ze om gewoon stilletjes uit mijn leven en omgekeerd ik uit hun leven te verdwijnen.
Een deelnemer bekijkt zijn wereld ook na de sessies meer vanuit een humoristische bril dan bij het begin van de sessies.
De afhankelijkheid van anderen binnen het detentiesysteem weegt hen zwaar. Ze hebben zelf niet altijd in de hand of ze aanwezig kunnen zijn of niet. De afhankelijkheid werkt dehumanisatie in de hand.
Sommige deelnemers ervaren hoe langer hoe meer intrinsieke motivatie.
Ze willen me duidelijk betrekken bij hun creaties.
Hun zelfstandige besluitvorming groeit per sessie. Daar waar ze in het begin elke keer toestemming vroegen om koffie te nemen, te mogen gaan zitten, naar de wc te gaan,..., voelen ze dat ik hen die vrijheid geef om gewoon zelf te beslissen. Dit verworven recht geeft hen weer wat menselijkheid. Eén deelnemer geeft de vrijheid om zelf beslissingen te mogen nemen aan als een sterkte van deze sessies.
Tijdens de laatste sessie ontstond er een slappe lach. Hierdoor konden ze even volledig weg van hun situatie zijn, bood ik hen escapisme aan?
Ze zien deze sessies zelf als een manier om uit de criminaliteit te blijven. Deze sessies en het werken met humor geeft hen een kracht om hun situatie kritisch te bekijken en hoopvol een uitgang te bieden. Werken met humor leidt hen af, lachen met hun situatie werkt helend. De sessies hebben hen tools aangeboden om hun eigen situatie beter in kaart te brengen en kritisch te bekijken.
Kritische reflectie: Zien ze dit dan meer als een spelletje? Dat ze met hun situatie gewoon even kunnen lachen, maar kunnen ze hierdoor niet kritisch verder kijken? Hoe net die humor zorgt voor een helende functie? Of biedt deze manier hier ook geen uitkomst op?
Onrechtstreeks spreken ze zich soms tegen binnen de gesprekken. Willen ze me naar men mond praten? Of kunnen ze het gewoon niet zo goed verwoorden wat ze eigenlijk ervaren?
Anderzijds voel ik ook dat de nadruk bij andere workshops aangeboden binnen detentie vooral ligt op schuldbesef en op de straf. Je zit hier omdat je iets fout gedaan hebt, dus denk daar maar eens goed over na. Met belerend vingertje erbij. Bood ik hen een manier om na te denken over hun situatie zonder de nadruk te leggen op jullie zijn gestraft? En komt het daardoor minder rechtstreeks over?
Deze laatste twee sessies is er een mooie symbiose tussen onderzoeker en kunstenaar bij mezelf. Ik voel dat ik hier echt bedrevener in ben geworden om tussendoor toch die onderzoekende bril aan te trekken en mijn nieuwsgierigheid te laten leiden. Dit kan ook liggen aan de kleinere groep, dat dit gemakkelijker gaat. Ik moet mijn aandacht maar over 2 of 3 gedetineerden verdelen. Dit inzicht neem ik alvast mee naar toekomstig onderzoek.
We geraken regelmatig weer in de flow (Csikszentmihalyi M. ,1990) van kunstenaar cabaretiers.
Daar waar ik in sessie 7 sessie voelde dat het te hard werken op details net een remmende factor werd, is dit nu in sessie 8 echt de motor van onze energie. De persoonlijkheid van de deelnemers speelt hierin een duidelijke rol.
Door de iets agressievere actie begrijp ik dat er lokaal gezien wel degelijk sprake kan zijn van even volledig de context vergeten en ook vrijheid van geest te ervaren, maar door de systematisch onderdrukkende, de-individualiserende, dehumaniserende detentiestructuur deze vrijheid van geest niet verder kan ontwikkelen dan hem gewoon eventjes aan te raken.
Ik voel dat het kijken door een humoristische bril bij één deelnemer hem echt deugd doet en hij geeft aan dat hij toch van plan is om deze techniek mee te nemen in zijn verdere straf-uitzitting.
Doorheen de gesprekken wordt duidelijk dat er binnen de rechtspraak wel heel erg individueel naar de mens wordt gekeken. Een groot contrast met hoe er naar de mens wordt gekeken binnen detentie, waar je klaarblijkelijk slechts een nummer bent.
Mijn uitgangspunt gebasseerd op Freire (1970) om als gelijken te starten, werd dus wel geapprecieerd en ook geaccepteerd.
Uit een gesprek met de deelnemers blijkt dus dat de selectie voor deelname aan de verschillende workshops aangeboden in detentie niet enkel een beloning voor goed gedrag is, maar er wordt ook gekeken naar een inschatting van je capaciteit en of de meerwaarde voor het parcours van de gedetineerde. Ook nu weer krijg ik het gevoel dat ze hierdoor weer net iets minder als nummer worden bekeken. Maar dit komt wel vanuit de sociale dienst in detentie en niet vanuit de cipiers.
Je voelt een nood aan erkenning. Deze workshops 'humor in detentie' hebben hen ook voornamelijk geleerd dat ze nog iets waard zijn, dat ze nog iets kunnen.
Tijdens de sessies vergeten ze soms even volledig hun situatie en door hun groot enthousiasme verklapt één deelnemer dat hij een niet toegelaten object in bezit heeft. Dat zouden ze nooit doen als ze hun context niet zouden vergeten zijn.
Ik voel dat ze wel ervaren hoe het werken met humor iets teweeg heeft gebracht. Iets dat leidt tot een uitgang, door via humor je eigen situatie kritisch te bekijken, te bevragen en daar juist een humoristische scène uit gaat destilleren, heb je het gevoel dat je deze situatie kan veranderen en krijg je meer vat op je verwerkings-/herstelproces. Maar hun kritische noot dat dit project nog veel meer resultaat zou kunnen boeken na detentie, als antwoord op herstel van detentie, is een mooie analyse. En kritische reflectie voor mezelf.
Eén deelnemer wil na de sessies dit gevoel koesteren en meenemen naar later. Hierop terugkijken en de verworven kwaliteiten verder uitbouwen.
Door het niets in detentie, word je dus creatief.
Ik hoop dat ik door de stickers deze context op een verantwoorde manier achterlaat en dat er zo letterlijk en figuurlijk iets blijft plakken van mijn interventies humor in detentie.
