Wil je graag lezen waar ik binnen deze interventies de focus op legde als kunstenaar, educator en onderzoeker?

Lees dan zeker de focus.

Wil je graag weten wat er juist gebeurde tijdens de interventies, wat ik tegenkwam, wat me aan het denken zetten, wat mij en de deelnemers opviel, wat er uitkwam?

Lees dan zeker de uitvoerige beschrijvingen van de interventies.

Wil je graag weten welke data ik al aan elkaar koppelde, hoe de conclusie vorm kreeg?

Lees dan de tussenanalyse en tussenconclusies.

Stuiteren en Guitigen

Creëren en concretiseren

Bij de volgende twee sessies richt ik me vooral op het concreet maken van de ideeën en op het creëren van daadwerkelijke scènes, startend vanuit (hun) humor. Deze humor kan hier de wil tot verandering vertegenwoordigen.

fase 5, de creëerfase, sessie 5 en 6

De focus ligt hier vooral op het uiteindelijke eindresultaat. Maak de scène nu volledig. Zoek naar de scène-opbouw, scène-boog en scène-verloop.

Mijn rol binnen deze fase is voornamelijk die van facilitator als expert, deelnemer als expert en kunstenaar.

Facilitator als expert door hen de tools aan te reiken om de scène vorm te geven vanuit mijn eigen expertise als theatermaker.

Deelnemer als expert doordat ik ook hier geen leidende rol neem over de inhoudelijke keuzes. Maar als deel van de co-creatie blijf fungeren, de grootste verschuiving is dat ik hier meer mijn eigen expertise inzet als deelnemer door de scènes mee vorm te gaan geven vanuit mijn opgedane kwaliteiten.

Kunstenaar als in artistiek leider over de scènes en samen met hen in co-creatie zoek naar de schoonheid in de humoristische scènes.

Fase 6, de concretiseringsfase, sessie 5 en 6

De focus ligt hier vooral op het schrijven van de inhoudelijke twists en plaatselijke humorsituaties, de incongruentieopbouw en het  concreet  gaan uitschrijven van moppen.

Mijn rol binnen deze fase is voornamelijk die van educator, deelnemer als expert en kunstenaar.

Educator als in hen aanleren hoe incongruentie opgebouwd wordt, inhoudelijke twists vorm krijgen en hoe je dit concreet gaat uitschrijven.

Deelnemer als expert omdat ik mijn expertise opgebouwd vanuit het werken met humor inzet om concrete voorstellen te doen wat betreft de schriftuur. Mijn beslissingen zullen ook meer invloed krijgen. Maar toch is nog steeds iedereen vrij om zijn mening en creatieve ideeën te uiten.

Kunstenaar als in echt mijn kunstenaarsschap inzetten om humoristische situaties concreet vorm te geven in schriftuur vertrekkend vanuit mijn expertise als cabaretier.

Focus

Er liggen in het ontspanningslokaal vlammetjes voor de warmste week, ze willen graag een slinger maken met alle gedetineerden die dan een hoopvolle boodschap kunnen noteren in zo een vlammetje. Jonas begint plots in zo een vlammetje te schrijven en geeft het aan mij, er staat: 'Never give up, keep your head up, hope give it time.' Er verandert iets in zijn houding, hij doet weer veel actiever mee. En lacht ook weer vaker. Geeft dit project hem hoop? Zorgt dit project voor afleiding, om even de rest te vergeten?

We verliezen deze flow 1 uur lang niet meer. Wat een prachtige ervaring. Voor hen en voor mij. We waren even allemaal kunstenaars in deze co-creatie. Plaagden elkaar, geen stress, ontspannen sfeer, respectvol naar iedereen. Ik hoor soms: "Die rol is op zijn lijf geschreven!" Khalid is echt grappig, meestal onbewust, maar echt grappig doordat hij altijd net te laat is om de dingen te snappen. Khalid zat voordat hij in Leuven zat in Mechelen vast. Koen merkt ook op: "Zeg Khalid, gij zijt hier echt een Mechelse koekoek 2.0" Ook mij valt op dat Khalid veel ontspannener is dan in het begin, als hij hier samen kan werken rond humor, een aanwezige blik en participeert in heel het gebeuren.

Ook Jonas is tijdens dit uur volledig getransformeerd, hij moet veel lachen, is actief aan het meewerken. Ze bekijken hun getekende scènebeeld nog eens. "Hahaha, speciale duiven dit hoor. Hey ik kan hier wel inspiratie voor op cel uit halen." Ik koester inderdaad die hoop dat hij dit fijne gelukkigere gevoel ook kan meenemen naar zijn cel en waar hij mee worstelde in het begin van deze sessie hierdoor kan vergeten/verwerken. 

Op een gegeven moment stond ik perongeluk op Jurgen zijn teen, ik verexcuseer mij. "Neen jong, dat is een kapotte slash.", zegt Jurgen. De sfeer is heel gemoedelijk, vriendschappelijk bijna. Ook ik vergeet even dat ik daar met veroordeelde criminelen aan het werken ben. Is dat dan geen vrijheid van geest dat we de maatschappelijke structuur even kunnen overstijgen?

We beginnen de scènes echt uit te schrijven/typen op mijn computer. Ik geef hen ook de vrijheid om zelf op mijn computer te werken. Ook al staan er veel tabbladen open, ze blijven echt alleen maar werken in dat ene document.

De vrijheid die ik hen biedt, het vertrouwen, werkt.

Moet er binnen detentie altijd gewerkt worden vanuit een machtstructuur of zijn er andere systemen om tot schuldbesef te komen? Anderzijds mag een gevangenisstraf ook niet zomaar een ponykamp zijn, want de angst voor detentie is zeker ook een mechanisme dat een maatschappij bijeen houdt. Of niet? Ik vermoed dat een combinatie van beide wellicht de meest effectieve weg zal zijn. De eigenwaarde van gedetineerden volledig afbreken, de institutionele afhankelijkheid, de dehumanisatie zijn geen mechanismen gericht op herintegratie, maar een verbindende activiteit als dit is dat vermoed ik wel. Al is dit een totaal ander onderzoek. Misschien een vervolgonderzoek.

Beide scènes zitten in de laatste fase, de concrete afwerkingsfase tegen het einde van deze sessie. Jonas wrijft in zijn handen: "Ik heb er zin in, ik heb er echt zin in. Dit geeft echt zin."

Om de sessie te eindigen spelen we de scènes die we hebben in de vorm dat ze nu zijn. Iedereen doet zijn best om hun personages zo goed mogelijk te spelen. Het is best grappig, iedereen overstijgt zichzelf even. Ook zij merken dit en vol trots geven ze elkaar een applaus.

We worden weer plotsklaps onderbroken, net op het moment dat we allen weer in de focus zaten. Een vrouwelijke cipier komt de aanwezigheden checken. Ze geeft blijk van lichte frustratie, zucht veel en draait al eens met haar ogen. "Rustig, rustig." zegt Koen. "Neen, ik heb het gehad vandaag. Alles loopt in het honderd" zegt ze. "Ik heb het hier al effe gehad zenne" voegt Jonas toe. "Maar rustig blijven hé mannen, ge moet rustig blijven" lacht ze dit laatste weg. "Dat is hier humor in detentie hé" grapt Jurgen. Jonas kruipt weer wat in zijn bubbel als ze de ruimte verlaat. De anderen kruipen moeiteloos weer in de concentratie. We werken verder.

Ik kan me toch niet ontdoen van een beetje een wrang gevoel van de lage opkomst vandaag. De gevangenisstructuur is er eentje van willekeur. Een cipier die toevallig vergeet je uit je cel te halen,... misschien omdat je net die dag iets had gezegd tegen hem/haar dat in het verkeerde keelgat is geschoten? Het excuus van "ik had het niet gehoord" is snel gemaakt. Anderzijds is er afgelopen week nog een staking geweest van een heel deel cipiers om hun onderbemanning, hoge werkdruk en onveilig gevoel aan te kaarten. De job van cipier zal niet eenvoudig zijn, elke dag schipperen tussen loslaten en net aansnoeren. De grijze zone in de gevangenis is een troebele zone. Dan heb ik het gemakkelijk, ik ben daar als buitenstaander, zonder gerechtelijke verantwoordelijkheid, ik moet hun straf niet vorm geven, ik kan hen juist vrijheid van geest aanbieden.

Bij het naar buiten gaan zeggen ze al grappend: "Alle dan geven we de pijp aan Maarten." "Liever niet, ik heb toch nog wel wat plannen in mijn leven." "Dat hadden wij ook, maarja, even on hold." En dan gebruiken ze oneliners uit de scènes die we net gemaakt hebben. "Dat lost zijn eigen wel op" Beginnen te stotteren "Hihihihier in het cacacachot." Ze gebruiken de humor uit deze sessies om hun eigen situatie om te draaien. De serieux van hun leven dringt nog wel binnen, maar ze beleven het wat lichter.

Ik eindig mijn opname met het medelen van mijn gevoel. "Amaai ik krijg echt energie van die mannen." Inderdaad ik was moe in het begin van deze sessie en loop nu vol energie de gevangenis weer uit. Ik wel, zij lopen nu vol energie op het binnenplein. Hopelijk zien ze er de humor van in.

We kruipen technisch in de scènes, hoe gaan we de incongruentie binnen elke scène goed opbouwen. We zitten net allemaal volledig in onze focus als mijn interne telefoon gaat. Jonas verschiet enorm. Hij zat ergens anders met zijn gedachten.

Het was de centrale controlepost: "We zouden wel graag willen weten waar ge zit?" "Zoals altijd in de ontspanningsruimte, dat staat ook op het aanvraagdocument." Ze zullen Abdel nog sturen. Het loopt organisatorisch niet zo vlot vandaag binnen de gevangenis, maar ik ben wel blij dat Abdel alsnog mag/kan deelnemen aan deze sessie. Een beetje op zijn teen getrapt komt Abdel binnen. "Waren ze u vergeten te komen halen?" "Wajaa, jong en dan sturen ze mij naar ergens anders. Ik zeg nog het gaat door in het ontspanningslokaal, maar niet luisteren naar mij..." De frustratie is voelbaar in zijn stem. De machteloosheid van gedetineerde zijn en het moeten volgen/luisteren (ook al weet je dat het mis was) moet erg vervelend zijn.

Maar hij is er bij en dat is wat nu telt. Abdel had tijdens de vorige sessie meegespeeld met de scène rond overbevolking en vraagt nu of hij niet daar mag bij aansluiten. Het is een co-creatie, dus beslissen we samen. De hele groep vindt dit een goede keuze. We hebben vanaf nu dus nog maar 2 scènes waarmee we verder werken, vanaf nu dus met 5.

Sessie 5: donderdag 12 december 2024 13u30-15u00

Vandaag weer een sessie alleen. Khalid komt als eerste binnen, gevolgd door Jonas. Jonas ziet er niet goed uit. Ik vraag hoe het gaat met hem: "Nu wel beter." Zegt hij. Ik vraag wat hij daarmee bedoelt, "Nu ik hier ben, even weg van alles. Alles vergeten." Khalid klaagt dat ze hem wel laat zijn komen halen vandaag. We begonnen een half uur later dan normaal vandaag. Voor de tweede keer werden ze weer niet verwittigd. Ik beeld me in hoe het zou voelen, een half uur wachten in een cel om gehaald te worden voor een activiteit die je leuk vindt, zonder te weten wanneer juist. Net deze onwetendheid, deze afhankelijkheid, niet zelf kunnen beslissen wanneer je uit je cel mag, is volgens mij een groot deel van je vrijheidsberoving. Niet zelf kunnen beslissen wat je doet. En toch biedt deze workshop hen net de vrijheid om zelf dingen te mogen beslissen. Verklaart dit de populariteit? We zien hoe de kerstbomen al buiten klaarliggen voor de feestdagen. Ook boven het centrale controlepunt staat de kerstboom al de ruimte te verlichten. In beide betekenissen van het woord. Het duurt even vooraleer de anderen toekomen. Khalid en Jonas fantaseren ondertussen over de feestmaaltijd die met kerst is aangekondigd. Ik vraag of ze ernaar uitgekeken hadden, naar deze sessie. Jonas zwijgt. Maar Khalid zegt: "Natuurlijk, natuurlijk. Beter dan nog langer in de cel zitten. Daar slaapt ge alleen maar. Of rusten. Met de ogen dicht op bed en als ge dan naar de klok kijkt is het in één keer 40 minuten later." "En kunt ge u dan bezig houden in je hoofd?", vraag ik. "Niet echt" moet Khalid toegeven, "Misschien dat dit kan helpen om fijnere gedachten te hebben." rond hij af. "Of die kerstbomen", lach ik. Jonas moet nu ook lachen. Jurgen komt binnen. "Maarten, ze riepen ons niet, maar we hadden u zien binnenkomen." De gedetineerden zijn afhankelijk van de willekeur van de cipiers die niet altijd even alert reageerden op de oproep om de deelnemers van het project humor in detentie te lossen. 

Jurgen begint altijd meteen enthousiast te delen waaraan hij tussen vorige sessie en nu aan heeft moeten denken wat betreft nieuwe humoristische twists in 'zijn' scène. Ook nu weer vertelt hij opgewekt, door voorpret gestuwd. Je merkt dat het hem niet loslaat. 

Koen komt binnen, in stilte deze keer. Khalid laat voelen dat hij blij is dat zijn collega-maker aanwezig is. Het verbindende van deze sessies. Koen vraagt meteen hoe ik hem ervaar tijdens deze sessies. "Als een creatieve ideeën bom, all over the place, maar positief en authentiek.", antwoord ik. Hij blijkt op het matje geroepen te zijn voor zijn overweldigende gedrag bij een lezing in de ochtend. Ik kan me inbeelden dat zijn iets hevigere karakter niet door iedereen even geapprecieerd wordt. Mijn onderzoeksvraag van de vorige sessie of je echt jezelf kan zijn tijdens deze sessies, en dus ook tijdens het werken vanuit humor, wordt naar boven gehaald als het fijne van deze sessies. Dat je echt jezelf kan zijn binnen humor. De vrije gedachte.

Akin en Ruben lagen te slapen, of hadden geen zin om te komen vandaag. Ahmed was weer aan het werk. Abdel was er nog niet.

Koen herhaalt nog eens "Onze chef had geen zin om ons te halen, allé hij was het 'vergeten'." Ik voel dat er iets niet klopt en bel nog eens naar de controlepost met de vraag of Abdel al gehaald was. Ik wil de tijd die we vandaag samen hebben echter niet verprutsen en beslis al te starten, met 4.

3,2,1 Start

Sessie 5

Nieuwe energie, we bouwen verder aan de personages binnen de scène, Koen laat af toe vallen dat de verschillende personages binnen hun scène eigenlijk ook dicht bij de waarheid liggen. Als ze hun personages beschrijven kom ik eigenlijk te weten waarvoor ze daar zitten en wat hun rol is binnen detentie. Ze zoeken naar herkenning binnen de humor, maar willen hierdoor ook hun eigen situatie en verleden verwerken, kritisch bekijken, veranderen?

Daarnaast merk ik dat niemand de rol van cipier wilt spelen. Die geven ze aan mij. Ik leg hen uit dat ik uiteindelijk niet zal meespelen en dat het misschien ook juist fijn kan zijn om ook eens een cipier te spelen. Jurgen springt onmiddelijk in: "Ik zal die cipier wel spelen. Dan kan ik daar eens goed mee lachen." Dit triggert wel het een en het ander, ze bedenken samen hoe de cipier dan moet zijn, vooral lui en uitgeblust en heel slecht. Jonas zijn aanwezigheid wakkert aan, hij doet weer helemaal mee. De kritische laag binnen hun scène, om binnen hun situatie verandering teweeg te brengen, werkt weer heel verbindend.

Dus nieuwe input, ze zitten al met drie op cel, een luie, uitgebluste, dikke, limburgse cipier komt melden dat er nog 2 bij zullen komen. 

Het valt me op dat de aanwezigen vandaag net diegenen zijn waar ik tot nu toe al de grootste verandering heb opgemerkt. Ze waren ook bijna altijd aanwezig en hebben misschien ook het meeste zelfvertrouwen. Zij stellen zich ook open voor de humor (al sluit Jonas zich vandaag nu wel wat af...) en zijn er naast de sessies het meest mee bezig. Het werken vanuit humor is onder hun vel gekropen en daardoor zijn de effecten op hun vrijheid van geest misschien het meest merkbaar. Zou het werken met humor voor sommigen echt een vrijheid van geest kunnen uitlokken?

Ik eindig weer even in onderzoekende rol, deze keer via een open focusgesprek. De verbondenheid van de groep zette me impulsief aan tot deze keuze. Ik stel enkele vragen. 

1) Wat is jullie gevoel nu?

• Dit was leuk, dit was echt leuk. 
• Ik voel me echt verademt.
• Gelukkig.
• Ontspannen.
• Nekeer goed kunnen lachen en hierdoor even alles vergeten.

Koen begint de personages te beschrijven van hun scène rond de overbevolking. Hij wil er graag ook een oude luie cipier bij. "Die lopen hier echt rond.", bevestigd Jurgen. Ik kan niet anders denken dan aan de link met de cipier die hen net vergat uit hun cel te halen. Willen ze hier nu met humor mee omgaan? Hun ongenoegen verwerken of kritisch benaderen? 

We zoeken verder naar voldoende humoristisch contrast binnen de verschillende personages. En Khalid geeft ook aan om net iets meer concreet op papier te willen zetten. Improviseren is minder zijn ding. 

Jonas zit wat onrustig, stilletjes en houdt zich buiten het gesprek. Ik kan niet echt doordringen vandaag bij hem. Af en toe lacht hij wel mee, maar verdwijnt dan weer in gedachten. Koen praat ondertussen honderduit over Andrès Pandy en zijn pandybox en hoe het personage in zijn scène samen heeft gezeten met Pandy in de gevangenis en daar de 'oplossen in zuur' techniek heeft geleerd... 

We zijn dus met een kleinere samenstelling vandaag. De scène creatief op cel heeft geen vertegenwoordiger. Dus werken we vandaag verder aan de andere twee scènes.

We werken de scènes technisch verder uit. Al spelend/bestuderend/reflecterend. De mannen hebben plezier. Ze moeten lachen met hun vondsten, voelen zich in hun sas, we zitten allemaal in de focus en vergeten allemaal even waar we zijn. Ik denk terug aan de zin die ik noteerde in mijn fascinatie als ik over mijn eigen cabaretgezelschap schreef en ons gevoel van vrijheid van geest tijdens het creëeren van humor. "Als we op reis kunnen gaan in ons eigen hoofd en de tijd, de wereld (waar we ons op dat moment in bevinden) en zelfs onszelf even volledig kunnen verlaten." Tijdens deze sessie ervaar ik hetzelfde bij iedereen. Ook Jonas is helemaal omgeslagen. 

Er ontstaan prachtige nieuwe vondsten, de scènes worden heel logisch, de opbouw binnen de scènes klopt, de humor is echt aanwezig. De gesprekken gaan alleen nog maar over de scènes, er wordt niet meer gesproken over andere zaken binnen de gevangenis, afleiding is afwezig. We zitten volledig in de flow. (Csikszentmihalyi M. ,1990)

Shortcut naar de bronnen.

Ik merkte bij de vorige sessie dat het effectief improviserend spelen van onze bedachte humoristische scènes plezant was en goed werkte om concreter te worden. Ik stel voor om hier vandaag ook mee te starten en dan over te gaan naar het effectief uitschrijven van een script. Jurgen vindt dat ik er bleek uitzie vandaag. Bezorgd vraagt hij of alles goed gaat. Ik moet toegeven dat ik moe ben. Er zijn er nog moe in de groep. 

Sessie 6: vrijdag 13 december 18u-20u

Net voor deze sessie neemt Britt me even apart. "Heb je het gehoord? Koen wordt overgeplaatst naar Leuven centraal. Maandag al." Ik was al vanaf het begin gewaarschuwd dat de kans reëel was dat ik niet zal eindigen met heel de groep. Ik ging er eigenlijk stiekem vanuit dat die kans niet zou plaatsvinden, maar dus wel. En dan nog Koen, de grootste sfeermaker van iedereen. Ik zal hem echt missen. En de groep ook. Dit wordt dus de laatste sessie met Koen erbij. 

Het voelt wat oneerlijk dat hij zelf geen inspraak heeft over deze beslissing. Als hij nog drie dagen langer zou kunnen blijven, kon hij deze sessies mee afronden. Ik ben er bijna zeker van dat als hij die keuze had, hij die ook zou maken. Ik besef dat een deel van gedetineerde zijn vooral ook het ondergaan van beslissingen over jou is, je strafmaat, je locatie van detentiecentrum, je mogelijkheid tot deelname aan een workshop, je tijdstip om de cel te verlaten, om bezoek te ontvangen, om even naar buiten te gaan naar de wandeling, ... Er wordt niet alleen inbreuk gedaan op je fysieke vrijheid, maar de vrijheid van geest wordt ook voor een heel groot deel bepaald binnen detentie. Weer popt de vraag in me op: "Kan je überhaupt wel echte vrijheid van geest bereiken in detentie?". Ook al had ik dat gevoel ervaren bij onze vorige sessie, slaat de twijfel weer toe. Op zich een fijne onderzoekende houding, maar een kak-gevoel voor de mensheid. Ik begin mijn opname vandaag dan ook met de woorden: "Deze is voor jou Koen." 

3,2,1 Start

We maken weer een kleine theateropstelling. Hop, de vloer op. Koen wil nog graag het maximum uit de sessie halen en zet zich meteen op de vloer. Abdel en Marwane doen mee. Ik geef hen even mee om de drie W's te gaan bepalen. Wie zijn we, waar zijn we en wat zijn we aan het doen. Ze spelen een scène van een vader en twee mislukte zonen, in hun woonkamer thuis en ze zijn tv aan het kijken. En actie. De scène begint en wordt meteen een heel gezinsdrama, vader alcoholieker, mishandeld zijn zonen, zonen vergiftigen vader. Meteen een heftige scène, maar wel met veel humor in. Geen idee of het waarheidsgetrouw is, maar de humor zorgt er wel voor dat de erg pijnlijke situatie toch licht blijft.

Nieuwe scène, Khalid en Jurgen. Wie twee celgenoten, waar in de cel, wat naar buiten aan het kijken. Ze kiezen er voor om echt naar iets heel fantasievol raar te kijken. Lekkere absurdistische humor. Ze blijken te trippen. 

Nieuwe scène, Bram en Andy, spelen twee cipiers die een pakketje zien over de muur gooien. Ze maken van de cipiers ook luie mannen die uitkijken naar hun pensioen. De scène kabbelt wat aan, ik geef als tip om de scène naar een eindpunt toe te spelen, om de scène af te ronden. Bram staat onmiddelijk recht. "Ok", zegt hij. En hij verlaat de scène. Iedereen is verbaasd door deze reactie, maar dit lokt wel een lachsalvo en applaus uit. Ik merk dat de 'ervaren' deelnemers duidelijk al veel verder zitten over hoe je een scène moet opbouwen, afronden.

De laatste scène, Akin en Quentin. Ik geef aan om de taalbarrière juist te gaan gebruiken, we spelen in een bezoekersruimte, maar er liep iets mis, verkeerde bezoeker bij verkeerde gedetineerde gezet. De situatie lokt veel reactie uit, het misverstand is grappig. Zeker als Akin uiteindelijk beslist om Quentin uit te nodigen voor een ongestoord bezoek, Quentin verstaat er niets van maar gaat toch mee. 

Applaus. 

De sfeer is weer helemaal ontspannen, iedereen lacht, grapt, geniet. Jammer dat dit pas op het einde van de sessie loskwam. 

Ik concludeer hier wel uit dat je eigen humor toch wel veel meer een vrijheid van geest kan aanwakkeren, dan opgelegde humor van iemand anders. Het eigenaarschap van het humoristisch materiaal is dus misschien wel een voorwaarde om over te gaan tot vrijheid van geest.

We nemen even pauze. Koen wil wel nog graag doorwerken. Ik krijg het gevoel dat hij de groep wil achterlaten met een af script. Dit is dan ook zijn laatste sessie. Jurgen leest mee met zijn bijna ex-celgenoot. Hij lacht terug hartelijk. "Ik zie de beelden al voor mij." Plots uit het niets zegt Bram: "Ja, het is hier het perfecte moment om te lachen met de cipiers, hé." "Ja?", vraag ik. "Hier mag het hé, hier, nu. Het is toch niet met een optreden voor de cipiers. Toch?" Hij legt de link tussen kritisch met het gedrag van de cipiers omgaan (al dan niet terecht) en daar vrijelijk mee omgaan, maar niet als de beperking van de machtsstructuur erbij komt. 

Na de pauze willen we graag de scène van de pandybox horen. "Voetjes op de tafel, chipske erbij." Zegt Abdel. "Als ge nu zou mogen kiezen, welke chips zou ge eten?" vraagt Marwane. Ze fantaseren over chipssmaken. Chips is iets stom, alledaags voor velen, maar hier in gevangenschap, is chips iets om bij weg te dromen. We dromen nog even samen weg om dan de humor van een nieuwe scène te aanhoren. Zouden we hierdoor ook even kunnen wegdromen?

Ik betrek hem ook in de sessie en spreek hem in het Frans aan. Ik laat hem meespelen als extra hulp bij de italiaanse maffiabaas. Hij zegt dan zelf vrij vertaald: "Ik kan toch ook die Italiaanse maffiabaas in het Italiaans spelen?" Hij probeert mee na te denken. De humor die Jurgen gecreëerd heeft, speelt wel met de woorden, maar een echte italiaan spelen dat kan hij wel. De schrijversgroep legt ondertussen de laatste hand aan hun script. Ik bevestig hun humoristische insteek en ideeën en voeg nog enkele details toe om alle humor nog iets meer te omkaderen. Ondertussen zie ik hoe Jurgen plaats neemt aan de tafel. Ik vraag of het lukt. Hij geeft aan dat dit moeilijk loopt. De anders zo gemotiveerde Jurgen loopt wat vast. "Ze zijn niet mee, plus dat is dan nog in een andere taal, plus ik krijg het niet uitgelegd, laat staan in een andere taal." Doordat hij de scène helemaal heeft uitgeschreven met ook al een uitvoering ervan in zijn hoofd krijgt hij het niet goed uitgelegd naar zijn medespelers. Hij wil echt dat dit goed komt. Daarnaast is er de taalbarrière. De reden dat ik als enige beperking het beheersen van de Nederlandse taal had opgegeven. "Hey, ich gion zot." zegt hij in zijn dialect. Ik word zot. Ik voel dat ik deze sessie anders moet aanpakken. Een stap terug moet zetten in het proces. De reserve deelnemers missen intrinsieke voeling met de geschreven scènes, het is niet echt van hen en de ervaren deelnemers lopen op tegen blokkades, daar waar er een veel groter gevoel van vrijheid van geest bereikt was tijdens de afgelopen sessies, missen ze nu de speelsheid, de ontspannen sfeer, het vertrouwen, ... 

Deze va et vient brengt me wat in de war. Daarenboven zie ik Abdel, Akin, Marwan en Quentin heel de tijd stiekem fluisteren. Net te stil om ze te verstaan, ook in de geluidsopname hoor ik enkel gefoezel. Ik denk terug aan de antwoorden die zowel Akin als Abdel me reeds gaven over hun motivatie om deel te nemen en hun antwoord om gewoon even uit hun cel te zijn. Hun houding is deze sessie anders door de nieuwe mannen. Ze werken amper mee, proberen steeds samen ergens in een groepje te konkelfoezen, terwijl de anderen wel proberen er het beste van te maken. De motivatie en medewerking van de vorige sessie is ver zoek. Na een tijdje is het echt vervelend en maak ik er een opmerking van, maar probeer het positief te verwoorden. "Abdel, doet ge even mee? Want gij hebt gisteren mooie ideeën toegevoegd." "Jaja" zegt hij snel om ervan af te zijn en doet teken van 'amaai streng.' Akin moet lachen met deze interventie. Maar het werkt wel. Abdel zet zich terug bij Koen en Khalid om hun scène verder uit te werken. Ik twijfel weer even hoe we de rest van de sessie gaan aanpakken om zo effectief mogelijk door te werken. Artistiek, maar ook onderzoeksmatig. Daar waar ik gisteren het gevoel had dat de vrijheid van geest bij de hele groep (gisteren waren we met 5 deelnemers) aanwezig was, kreeg ik het gevoel dat door de totaal veranderde situatie van vandaag, dit misschien wel eens tot een ander resultaat kon leiden. 

Gelukkig was Koen er. Hij zag me worstelen met mijn gedachten en begon zelf een oplossing te suggereren. Als wij drie (hij, Khalid en Abdel) nu de scène verder kunnen uitschrijven, kunt gij misschien met Jurgen en de nieuwe mannen zijn scène al eens spelen. Dank aan Koen. Zijn snelle geest was duidelijk meer gewend om snel om te schakelen. "Waarom lacht ge?", vraagt hij. "Omdat ik dit een kei goed idee vind. Merci." bepluim ik hem. "Wij zitten vol creatieve goede ideeën.", zegt Jurgen. En hij heeft gelijk. Er zitten daar best wel wat creatieve geesten bij elkaar. Zou dit bepalend kunnen zijn wat betreft vrijheid van geest? Moet je niet inherent creatief zijn om vrijheid van geest te bereiken?

Zo gezegd, zo gedaan. Maar eerst even de scène voorlezen over de overbevolking. Tijdens deze scène speelt Abdel ook terug mee. Het plezier en de goesting van de drie heren spat er van af, ook hun trots over hun reeds gedane werk. De lachjes volgen. Ok, even structureren. Marwane sluit aan bij de drie heren om de rol van cipier verder mee uit te werken. Bram, Andy en Akin spelen mee de scène van de duiven. Quentin verstaat niet veel, maar mag mee nadenken over de duiven scène. We beginnen weer allemaal te werken. De rust is hersteld. Oef.

Tijd voor terug wat actie. Ik heb even tijd gehad om na te denken hoe ik de 'reserve' deelnemers ook een gevoel van eigenaarschap kan geven als ze werken met humor. Ik herinner me hoe de eerste sessie de improvisatieopdrachten het ijs hadden gebroken en de mannen meteen op eenzelfde lijn had geplaatst. Ook nu beslis ik dus om improvisaties vanuit humor aan te zetten. Plots zet Jurgen zich iets rechter en begint: "Wij hebben eigenlijk een vraag voor u Maarten." Ik ben benieuwd. Koen voegt snel toe: "Ja ik ga er wel niet van kunnen genieten." Jurgen gaat verder:" Gij vraagt nu wel aan ons om vanuit onze situatie humor te gaan maken, maar met wat gij hier nu allemaal ziet en doet, al is dat maar 30 seconden, wilt gij eens niet iets maken, een scène, voor ons over ons. Ons imiteren ofzo, een karikatuur maken van ons? We dachten misschien kunnen wij u dan eens prikkelen met een idee, zoals gij met ons gedaan hebt." Ook zij voelen dat dit eindig is en zoeken naar een afsluiting. Ik ben ook op zoek naar een manier om deze sessies af te sluiten. Ik weet nog niet of de groep echt wil optreden, laat dit ook nog in het midden. Ik dacht hier de volgende sessie, nadat we voor een eerste keer de scènes echt zouden beginnen te enscèneren met hen co-creatief in gesprek over te gaan. Maar nu komen Jurgen en Koen zelf met een idee af om het mooi af te sluiten. Ik zeg hen dat ik er over zal nadenken. Ik wil hen geen loze beloftes maken, de laatste sessie is ook al over 4 dagen en ik ben aan het touren met een voorstelling die intensief speelt. Het moet praktisch ook haalbaar zijn. Anderzijds ben ik ook wel gevleid door het compliment dat ik hen de afgelopen drie weken aan het prikkelen ben vanuit mijn passie, vanuit mijn kunstenaarschap.

"Maar ik ga dat dan wel missen", zegt Koen, "Als ge weigert moet ge naar het cachot." Hij had dus effectief, zoals ik vermoedde, aangevraagd om deze sessies nog af te werken, maar kreeg hier dus een negatief antwoord op. Er wordt dus effectief voor hem tegen zijn zin in beslist. Je eigenheid wordt je echt afgenomen in gevangenschap, je wordt gereduceert tot een ding dat ze af en toe eens moeten lossen.

"Maar dat is nu nog niet hé.", beëindigt Koen dit sombere moment.

Inderdaad, we gaan nu eerst nog wat samen improviseren. 

Sessie 6

Ook bij deze sessie kan ik rekenen op Hanne die als extra observator deze sessie zal bijwonen en dus neem ik opnieuw haar observatieverslag mee in mijn uiteindelijke analyse.

Ik hoor me vragen: "Zou hij het zelf al weten?" "Geen idee, hij zal het wel zeggen zeker?", is haar antwoord. "Dat zal hij zeker" en we moeten lachen.

Er pakt niemand op bij de centrale post. Ik hoor de telefoon nochtans weerklinken. Dan plots zonder vraag wie het was: "We lossen ze." en doorheen de gangen weerklinkt dingdong "Lossen activiteit humor". 

Tijdens het wachten praat ik wat met Hanne. Ze zegt dat er die middag een groep studenten criminologie waren komen praten met gedetineerden in het kader van hun opleiding. Dat Koen daar ook aanwezig was. Hij had zich goed gedragen deze keer. Na zijn uitbrander hield hij zich dus een beetje gedeisd. Ik vroeg of ze hier ook samen at met de gedetineerden. "Neen", zegt ze, "die eten op cel. Wij eten in de personeelskantine. Nooit samen." Ook weer dat is een vertekend beeld vanuit Amerikaanse gevangenisseries, waar alle gedetineerden samen eten in een grote refter. De plek voor allerlei intriges en gevaarlijke ruzies. Maar hier eten ze dus alleen of met hun celgenoot in hun cel. Zelfs die vrijheid om samen, sociaal te eten krijgen ze niet. Plots duikt er een onbekend gezicht op. Hanne en ik kijken verbaasd naar elkaar. De gedetineerde kijkt stilzwijgend terug. Staart me aan met vragende blik en blijft wat onwennig staan. Hij is klein, wat molliger en heeft een ietwat onverzorgde indruk, vettig haar en vuile tanden, zijn lichtgrijs-blauwe polo (de gevangenisplunje die je krijgt, maar niet moet aandoen) zit vol vlekken. De stilte leek wel een eeuwigheid te duren. Ik vraag "Bent u hier voor het project humor in detentie?" Hij antwoordt: "Ja, ik stond op de reservelijst blijkbaar en ze zeiden ge moogt daar nekeer naartoe gaan ofzo..." Hadden ze Koen al vervangen? Mocht hij deze laatste sessie zelfs al niet meer meedoen? Mijn hoofd ging even alle kanten uit. "Ok", hoor ik mezelf lichtelijk paniekerend geruststellen, "Welkom." Ik sprak deze woorden nog maar net uit of een tweede onbekende man, lang, mager, kaal, met schilferende hoofdhuid, wat rode vlekken in zijn gezicht, in dezelfde lichtgrijs-blauwe polo, stapt de ontspanningsruimte ook binnen. "Hallo, ook humor in detentie?", vraag ik verbaasd. "Ja, ik stond op de reservelijst." beaamt de man met een plat Gents accent. "Ge moogt gaan zitten hoor." zeg ik na een ongemakkelijke stilte. Dat doen ze. Ze noemen Andy en Bram en zien het opnameapparaat staan. "Een interview?" vraagt Andy. "Neen, dat is voor een onderzoek." "Gelukkig, anders moest ik mijn advocaat erbij gaan halen." Ik weet niet echt goed of dat een grap was of serieus. Ik verkies de eerste optie en begin wat onwennig te lachen. "Voila, de humor is al aanwezig." Geen reactie. Gelukkig komt er een bekend gezicht binnen. Khalid komt met veel zin binnengelopen, maar kijkt dan verbaasd naar de twee nieuwe heren. Ik stel hen kort aan elkaar voor. En dan komt Jurgen weer met veel voorpret en een geel mapje in zijn handen binnen. Hij loopt onmiddellijk naar me toe. "Maarten, kijk, kijk. Het script." Hij had tussen gisteren en vandaag een heel script uitgeschreven in zijn cel. Dat was de eerste keer in mijn leven dat ik een volledig handgeschreven script in ontvangst mocht nemen. "Dit is hem. Maar Jonas weet het nog niet, ik ga het hem straks als verrassing als eerste laten lezen." Hij had zelfs een voorblad gemaakt met de titel erop en de vermelding van de auteurs door Jürgen en Jonas. Wat een prachtig bewijs van toewijding, ik zie hem al zitten op zijn cel, nadenken over grappige twists, woordspelingen en kritisch kijkend naar zijn situatie en wat en hoe hij die zou kunnen veranderen. Humor, door hem niet los te laten, laat hem los binnen zijn eigen gedachten, binnen zijn eigen geest en die vrijheid van geest zet hij om naar een script om in de publieke ruimte te delen. En dan zegt Jurgen plots: "Koen die gaat vandaag de laatste keer meedoen, die moet naar Leuven centraal." Er weerklinkt geen emotie in zijn stem, het is een gewone mededeling. Dit nieuws komt duidelijk niet zo hard binnen bij hen, als het bij mij binnen kwam. Zij zijn dit uiteraard gewend. Vluchtige vriendschappen, mensen die komen en gaan, onzeker hoe lang. Dan richt hij zich tot het opnameapparaat en zegt: "Ik ben Jurgen en ik ben op zoek naar een nieuwe date voor in de cel." Inderdaad, Koen was niet alleen hier samen met hem, maar Jurgen en Koen waren ook celgenoten. De rest laat op zich wachten, dus beslis ik om toch maar nog eens te bellen naar de centrale controlepost. Ze zullen nog eens navragen waar de anderen blijven. 

Ook nu beslis ik om niet te wachten totdat iedereen er is, misschien komen ze zelfs niet. Ik stel me dan nog maar eens voor aan de twee nieuwelingen en probeer hen kort wat mee te nemen in het verhaal dat we daar al enkele sessies lang hebben geschreven. Ik betrek Khalid en Jurgen bij dit verhaal en laat hen even vertellen wat ze hier deden. Khalid voegt eraan toe: "Vooral veel gelachen." Net voor hij de scène wil uitleggen komt Abdel binnen. Ze waren hem weer vergeten, maar hij had zelf al zijn hulplampje aangestoken om toch te komen. Hij komt dus graag naar deze sessies en onderneemt hier zelf ook stappen in. En ook Koen komt na 15 minuten binnen. "Fijn dat je er bent Koen.", zeg ik. "Ja..." hij zoekt even naar woorden, wat best uitzonderlijk is voor Koen, "Ja... Ik ben weg, hé." "Ik heb het gehoord.", zei ik. "Ah, ge weet het al..." reageert Koen. "Hij is weggepromoveerd." vult Jurgen aan. En dan even stilte. Ik overloop wat we die sessie gaan doen. De 2 scènes definitief afschrijven, zodat we de komende twee sessies die scènes nog kunnen spelen. "Want we hebben nog twee sessies." Koen zucht: "Ja, het is wat het is Maarten..." Het gesprek gaat even over Koens transfer naar Leuven centraal en dat het daar beter is, "paardesteakske eten elke dag" grapt Koen. Hij gebruikt al heel zijn leven humor om pijnlijke situaties te verlichten.

Ahmed, Akin en Ruben zijn er weer niet bij, maar ook Jonas die gisteren slecht begon, maar de sessie eindigde met "Man ik heb er zin in, in morgen.", is er niet bij vandaag. Wat zou er in die tussentijd gebeurd zijn? Ik voel dat de hoop die ik koesterde dat dit project, humor in detentie en het werken met humor in participatieve co-creatie hem zou helpen de wereld iets positiever te zien, vrij van geest, stilaan wegebt.

De nieuwe groepssamenstelling is een erg onverwachte vervelende situatie. Het voelt alsof alles wat ik tot dan had opgebouwd, niet meer kon. Ik weet niet goed wat te doen. Ga ik verder met mijn oorspronkelijk plan om de scènes af te werken en al eens uit te voeren, of doe ik iets totaal anders? 

Terwijl ik even de schrijvers in gang zet hoor ik Jurgen op de achtergrond de nieuwe mannen inleiden in zijn scène. Hij neemt de rol van regisseur aan met verve en leidt zijn cast doorheen deze scène. Geeft spelaanwijzingen en probeert er iets van te maken. Laat de nieuwe mannen zijn Genkers Italiaans imiteren. Deze doen ook hun best om mee te doen.

De schrijvers zijn ondertussen ook in gang geschoten en beginnen woordspelingen te bedenken. Ik hoor ze af en toe lachen. 

Maar terwijl ik even met de spelende groep bezig ben hoor ik hoe Marwane de scène rap loslaat en Hanne interessanter vindt. Een jonge studente in de gevangenis blijkt voor hem toch meer de moeite om energie in te steken. Koen houdt de boel echter bij elkaar en vraagt om erbij te blijven. Dat doet hij dan ook en komt dan ook met fijne grappige ideeën. Misschien dat het positief gelach van Hanne over zijn vondsten de aanleiding was, maar hoe meer hij actief deelnam en moppen toevoegde, bleef hij meer en meer aandachtig binnen de scène. Om echt bevangen te zijn door een humorscène is eigenaarschap dus ook noodzakelijk. Ik merk dat humor op zich misschien niet meteen de kracht heeft om vrijheid van geest te stimuleren, maar wel humor die je individualiteit vertegenwoordigt. De basis kritische gedachte waarop deze scènes gebasseerd zijn, zijn ook niet ten volle door de 'reserve' deelnemers mee beleefd. Ik krijg het gevoel dat het participatieve, co-creatieve proces absoluut mee aan de basis ligt van de mogendheid om via humor vrijheid van geest te gaan ervaren.

En toch werkt nu iedereen, de oorspronkelijke en reserve deelnemers, aandachtig door. Behalve Quentin, hij zat erbij en hij keek ernaar. Andy hoor ik stotterend zijn personage vorm geven. Hij doet dit eigenlijk echt grappig. Quentin heeft een upgrade gekregen en fungeert nu ook als aangever van de volgende scène. "Twee seind", zegt hij. Het raakt me wel dat ook de reserve deelnemers zich even kwetsbaar openstellen en de humoristische scène proberen te spelen. Ik hoor op de achtergrond de klokken van de naburige kerk slaan. En dan neemt Quentin het opnameapparaat vast en zegt: "Allo, on va tout casser."  

Ik denk 'stick to the plan' en vraag aan de 'ervaren' deelnemers om de 'reserve' deelnemers mee te nemen binnen hun reeds bedachte scènes. Jurgen begint trots: "Het gaat dus over de duiven die worden gebruikt als pakketjesdienst en over de rivaliserende strijd tussen twee topcriminelen in detentie." "Vandaag zei de chef dat ze hepatitis hadden die duiven en dat ge er best niet aankomt" merkt Bram op. "Ja maar het is niet echt hé" zegt Koen. "Het zijn fictieve duiven. Maar is dat echt? Hebben die ziektes die duiven." "Jaja, de chef zei dat." geeft Bram mee. "Ik heb iemand die duiven zien kussen, ik zweer het, met tong en al." lacht Khalid. De situatie kan niet vreemder worden, dus lacht iedereen mee. "Wat een geweldig personage, de duivenkusser." zegt Koen. Jurgen wil graag zijn script voorlezen. We luisteren, we lachen af en toe. Na 10 zinnen komen er ineens nog twee ongekende gezichten binnen, Marwane, een jonge, sportieve, vlotte kerel met donker zwart golvend haar in een paardenstaart, hij gedraagt zich stoer en heeft een klein beginnend snorretje en Quentin, een nog jongere verlegen jongen, misschien net 18 jaar, hij heeft een bedrieglijke blik in zijn ogen, wat stout en genietend tesamen, hij spreek maar enkele woorden Nederlands en kan Frans, maar vooral Italiaans. We zijn dus met 8. 

Jurgen leest ondertussen gewoon trots zijn script verder. De twee nieuwe heren nemen zonder iets te zeggen ook plaats aan de tafel. Ik heb even schrik dat Jurgen het weer op zijn systeem zou krijgen door deze onderbreking, net op het moment dat hij trots zijn werk deelt, maar hij leest gewoon voort zonder zich iets van de situatie aan te trekken. Hij speelt alle personages en geeft elk personage zijn eigen stemgeluid, zijn eigen dialect (al klinken ze allemaal wel redelijk limburgs), hij leest het erg entertainend voor. Tegen het eind van zijn uiteenzetting komt Akin toch nog binnengelopen. Dus deze sessie is met 9.

Hallo, wij gaan alles kapot maken. Ik verschiet eerst van deze tekst. Denk aan agressie en wat een getormenteerde ziel deze jonge knaap al had. Wat ging er in zijn hoofd om? Ik ontdek dat dit een titel is van een Frans raplied: 'On va tout casser' van Sasso. 

In "On va tout casser" van Sasso is de boodschap duidelijk: de artiest en zijn vrienden of team zijn vastbesloten om barrières te doorbreken en alles wat hen tegenhoudt te vernietigen. Het lied straalt een gevoel van vastberadenheid, vrijheid en rebellie uit. Het gaat over het nemen van risico's en het niet aarzelen om hun doelen te bereiken, ongeacht de obstakels. De tekst is een manifest van empowerment en moed, waarbij de boodschap is dat dit het moment is om in actie te komen en alles in hun pad te vernietigen, zowel figuurlijk als letterlijk, om succes te behalen.

Het nummer heeft een energieke en krachtige sfeer, waarbij de artiesten hun wilskracht en verlangen om te slagen benadrukken, met een focus op het overwinnen van uitdagingen en het realiseren van hun dromen.

Ik leg de link met vrijheid van geest zoals beschreven in mijn theoretisch kader en zie veel gelijkenissen. Zou Quentin uit het systeem van onderdukking willen barsten. Was dat misschien de reden dat hij zich oorspronkelijk had ingeschreven om 'humor in detentie' mee te maken. Desondanks de taalbarrière. Omdat hij misschien dacht dat humor hem ook de kracht van empowerment kon bieden? Net zoals ik dat in mijn onderzoeksvraag onderzoek?

We luisteren naar de scène die Koen af heeft gewerkt. Vooral Khalid zijn droge domme opmerkingen lokken lachsalvo's uit. Het doet hem duidelijk plezier. Koen sluit af: "Maar iemand anders gaat mijn rol moeten spelen, want ik ben maandag weg." Zelfs bij Koen die bijna voledig gemarrineerd is met humor kan vandaag de humor hem niet loskoppelen van zijn situatie. Ook Hanne bevestigd in haar observatieverslag dat ze de indruk had dat Koen willens nillens zijn scène af wou hebben. Voor hem een mooie afsluiter van deze sessies, maar ook wel een besef dat de participatieve co-creatie vanuit humor niet volledige vrijheid van geest kon bereiken doordat de hoop op verandering teweeg brengen door deze humoristische scène hem ontnomen werd door de gerechtelijke structuur en macht.

Het is er erg warm, we doen een raam open. Koen begint door het raam te roepen. Met een grappig stemmetje. Hij heeft weer nood om zijn gevoelens en angst/twijfel voor zijn verplaatsing te verwerken. Humor is hiervoor zijn middel. Ondertussen hoor ik Jurgen tegen me zeggen: "Ik moet mijn agressie in betoom houden. Het was daarnet weer even moeilijk." Hij zit inderdaad in de gevangenis voor agressieve feiten. Deze sessies hebben hem tot nu toe altijd net de afleiding bezorgd om niet met zijn problematiek bezig te zijn, maar vandaag door de vele onverwachte momenten wordt het hem duidelijk ook wat te veel. Ondertussen praat Bram verder: "Bij ons moet er ook iemand vertrekken morgen." Hij richt deze woorden niet echt naar iemand. Hij zoekt toenadering en contact met de reeds gevormde groep. De verbondenheid waar enkele sessies terug sprake van was spreekt nu tegen hem. Hij heeft ook niet echt gevoel voor de sociale gebruiken. Achteraf hoor ik dat hij en Andy op de psychiatrische afdeling geïnterneerd zijn. Dat verklaart veel van hun bij wijlen nogal vreemde lichaamstaal, sociaal aanvoelen, interacties. 

Het is vandaag echt een beetje een zootje ongeregeld. Ook dat hoort bij het leven in detentie. Soms gewoon de dingen ondergaan.

Als Koen naar buiten gaat komt hij naar me toe: "Merci om mij zo te ondersteunen. Ik heb er echt van genoten. Ik voelde mij weer iets waard door hier te zijn, dat ik in iets goed ben." "Gij merci, om u zo open te stellen voor het proces." "Ik ga u missen." zegt Koen echt gemeend en geeft me een knuffel. Dit had ik nooit verwacht dat ik hier na drie weken een gedetineerde zou staan knuffelen. De erg menselijke benadering, het proberen mezelf gelijk te stellen in de co-creatie, hen echt dingen laten beslissen, eigenaarschap aanbieden, terug een beetje mens zijn, ... Mijn idealistische insteek heeft dan toch minstens bij één iemand even iets wezenlijks veranderd. 

"Lossen Koen." knipoogt hij en gaat terug naar zijn cel om zijn laatste momenten te beleven in deze cel.

Ik kruip terug even in mijn rol als onderzoeker en vraag hen nog even voor een zelfreflectief momentje. Maar vooraleer ik een vraag kan stellen hoor ik Koen in het opnameapparaatje zeggen: "Dames en heren, ik zou toch nog graag even mijn ongezouten review willen geven over deze gangbang met Maarten, het was fantastisch! " Ik stel volgende vragen.

1) In hoeverre hebben jullie het gevoel dat het samen werken met die humor jullie helpt om kritisch te kijken naar de wereld om jullie heen? 

• Via deze workshop begon ik toch eerder anders naar dagelijkse events te kijken met een humoristische bril. Het is zeker iets wat ik nog vaker ga doen.
• Ik heb met de serieuzere dingen die hier gaande zijn in de gevangenis wel ludiek over kunnen doen. (Moet kunnen ook, lachen met je eigen misère en situatie)
• Neen, voor mij is het meer tijdverdrijf.
• Ja, ik ben Quentin. (ik vermoed dat ik de vraag niet helemaal juist vertaald kreeg)
• Je schrijft op wat je denkt. Ik heb wel het gevoel dat ik kan zeggen wat ik denk hier, maar ik heb graag dat wat ik zeg ook eenpositief gevolg heeft. Hier in de gevangenis worden weinig dingen veranderd.
• In humor kan je vanalles wegsteken.
• Sommigen willen niets opschrijven, ik heb niets te zeggen, wil hier niet aan meewerken.

Ik ondervond dat de onwetendheid, de afhankelijkheid, niet zelf kunnen beslissen wanneer je uit je cel mag,  een groot deel van je vrijheidsberoving is. Niet zelf kunnen beslissen wat je doet. Deze workshop biedt hen net wel de vrijheid om zelf dingen te mogen beslissen. Verklaart dit de populariteit? 

Inzicht ontstaat bij sommige deelnemers dat deze werkwijze/sessies misschien kunnen helpen om fijnere gedachten te hebben.

De gedetineerden zijn afhankelijk van de willekeur van de cipiers die niet altijd even alert reageerden op de oproep om de deelnemers van het project humor in detentie te lossen. De gevangenisstructuur is er eentje van willekeur.

Ook nu was er duidelijke voorpret voelbaar bij meerdere deelnemers. 

Heel opvallend is het verbindende karakter van deze sessies. Binnen deze groep heerst er ook empathie. Zou dit een rechtstreeks verband zijn? De kritische laag binnen hun scène, de hoop om binnen hun situatie verandering teweeg te brengen, werkt ook heel verbindend.

Daarnaast merk ik regelmatig op dat ze zichzelf kunnen zijn binnen humor. Humor biedt hen de mogelijkheid tot de vrije gedachte.

Het valt op dat de deelnemers humor ook meer en meer beginnen inzetten als mechanisme om hun ongenoegen te verwerken of hun eigen situatie kritisch te benaderen?

Niet voor iedereen kunnen de sessies heel te tijd zorgen voor afleiding, hebben niet heel de tijd de kracht om hun huidige situatie even te vergeten.

De machteloosheid van gedetineerde zijn en het moeten volgen/luisteren (ook al weet je dat het mis was) moet erg vervelend zijn.

Bij de deelnemers die elke keer aanwezig waren en zich ook echt open stelden voor het proces is het werken vanuit humor onder hun vel gekropen en daardoor zijn de effecten op hun vrijheid van geest misschien het meest merkbaar.

Ze zoeken naar herkenning binnen de humor, maar willen hierdoor ook hun eigen situatie en verleden verwerken, kritisch bekijken, veranderen.

Ik krijg het gevoel dat dit project hen ook hoop geeft? Zorgt dit project voor afleiding, om even de rest te vergeten?

We geraken door deze sessies in een flow (Csikszentmihalyi M. ,1990), ik ervaar hetzelfde vrije geest gevoel zoals ik ervaar binnen mijn eigen cabaretgezelschap. Als we op reis kunnen gaan in ons eigen hoofd en de tijd, de wereld (waar we ons op dat moment in bevinden) en zelfs onszelf even volledig kunnen verlaten.

De gesprekken gaan alleen nog maar over de scènes, er wordt niet meer gesproken over andere zaken binnen de gevangenis, afleiding is afwezig. We zitten volledig in de flow. We waren even allemaal kunstenaars in deze co-creatie.

De sfeer kan bij wijlen heel erg ontspannen zijn. Bijna vriendschappelijk. Is dat dan geen vrijheid van geest dat we de maatschappelijke structuur even kunnen overstijgen?

Deze sessies geven ook inspiratie om binnen hun cel verder te dromen. Daardoor krijgen ze ook meer  en meer zin in de volgende sessie. Iets om naar uit te kijken.

De vrijheid die ik hen biedt, het vertrouwen, werkt. Moet er binnen detentie altijd gewerkt worden vanuit een machtsstructuur of zijn er andere systemen om tot schuldbesef te komen? 

We beleven grappige momenten. We hebben als groep samen onze humor gevonden die werkt voor iedereen aanwezig. Het is best grappig, iedereen overstijgt zichzelf even.

De humoristische scènes die we gemaakt hebben in co-creatie hebben allen een basis vanuit maatschappijkritisch denken in de hoop om er verandering door te verkrijgen.

We vormen een eiland, weg van hun huidige situatie. Het contrast is groot, daar waar wij echt ontspannen in de flow van een participatieve co-creatie startend vanuit humor zaten, is de situatie in de gevangenis alleen maar hectischer geworden.

Ze gebruiken de humor uit deze sessies om hun eigen situatie om te draaien. De sérieux van hun leven dringt nog wel binnen, maar ze beleven het wat lichter.

Binnen detentie heb je zelf geen inspraak over hogerop besliste zaken. Dit geeft een oneerlijk gevoel.  Er wordt niet alleen inbreuk gedaan op je fysieke vrijheid, maar de vrijheid van geest wordt ook voor een heel groot deel bepaald binnen detentie.

Deze sessies laten niet los.  Humor, door hen niet los te laten, laat hen wel los binnen hun eigen gedachten, binnen hun eigen geest en die vrijheid van geest zetten ze om naar een script om in de publieke ruimte te delen.

Het detentie mechanisme lokt onzekerheid uit, vluchtige vriendschappen, mensen die komen en gaan, onzeker hoe lang je moet blijven,...

Ze nemen zelf mee dat er vooral veel gelachen is tijdens de sessies.

Ze gebruiken humor om pijnlijke situaties te verlichten

Ik voel dat de hoop die ik koesterde dat dit project, humor in detentie en het werken met humor in participatieve co-creatie Jonas zou helpen de wereld iets positiever te zien, vrij van geest, stilaan wegebt. Deze sessies zijn dus toch niet krachtig genoeg om echte verandering teweeg te brengen voor iedereen.

Door kleine succeservaringen op te bouwen binnen deze sessies ontstaat er een trots gevoel.

Bij sommige blijft hun motivatie om deel te nemen aan deze sessie gewoon om even uit hun cel te zijn.

De motivatie en medewerking doorheen de sessies is geen constante, is geen crescendo. Of toch wel? Hier moet ik de veranderende situatie ook mee analyseren.

Er zitten daar best wel wat creatieve geesten bij elkaar. Zou dit bepalend kunnen zijn wat betreft vrijheid van geest? Moet je niet inherent creatief zijn om vrijheid van geest te bereiken?

Om bevangen te zijn door een humorscène is eigenaarschap noodzakelijk. Ik merk dat humor op zich misschien niet meteen de kracht heeft om vrijheid van geest te stimuleren, maar wel humor die je individualiteit echt vertegenwoordigt. Er moet een intrinsieke voeling zijn met de humor. Ik concludeer hier wel uit dat je eigen humor toch wel veel meer een vrijheid van geest kan aanwakkeren, dan opgelegde humor van iemand anders. Het eigenaarschap van het humoristisch materiaal is dus misschien wel een voorwaarde om over te gaan tot vrijheid van geest.

Ik krijg het gevoel dat het participatieve, co-creatieve proces absoluut mee aan de basis ligt van de mogendheid om via humor vrijheid van geest te gaan ervaren.

Door met humor bezig te zijn kan je je kwetsbaarheid onbevangener tonen.

Vrijheid van geest kan barrières doorbreken door vastberadenheid, vrijheid en rebellie; het is een manifest van empowerment en moed om alles in hun pad te vernietigen, zowel figuurlijk als letterlijk, om succes te behalen en het realiseren van hun dromen.

Kan deze participatieve co-creatie startend vanuit humor hen ook de kracht van empowerment bieden?

Niet iedereen kan vrijelijk omgaan met de kritische gedachte rond het gedrag van sommige cipiers door de beperking die deze machtsstructuur met zich meebrengt.. 

Humor kan hen niet altijd loskoppelen van hun situatie. Koens vertrek en hoe hij hiermee omgaat geeft een besef dat de participatieve co-creatie vanuit humor niet volledige vrijheid van geest kon bereiken doordat de hoop op verandering teweeg brengen door deze humoristische scène hem ontnomen werd door de gerechtelijke structuur en macht. En toch voel ik de nood om zijn gevoelens en angst/twijfel voor zijn verplaatsing te verwerken. Humor is hiervoor zijn middel.

Deze sessies hebben hem tot nu toe altijd net de afleiding bezorgd om niet met zijn problematiek bezig te zijn, maar vandaag door de vele onverwachte momenten wordt het hem duidelijk ook wat te veel. Deze uitzondelijke situatie meenemen binnen de conclusie.

De verbondenheid van deze sessies maakt het ook moeilijk voor buitenstaanders om ook deel te nemen binnen deze co-creatie.

Binnen het detentiesysteem moet je soms gewoon de dingen ondergaan.

Het is wel duidelijk dat ik hen aan het prikkelen ben vanuit mijn passie, vanuit mijn kunstenaarschap.

Ook zij zijn bezig met afsluiting binnen deze sessies.

Je eigenheid wordt je afgenomen in gevangenschap, je wordt gereduceert tot een ding dat ze af en toe eens moeten lossen.

Humor in detentie zorgt er wel voor dat de erg pijnlijke situaties toch licht blijven. Ze kunnen met de serieuzere dingen die hier gaande zijn in de gevangenis door humor wel ludiek over doen.

Hier in de gevangenis worden weinig dingen veranderd. Bij bewustwording van een meerderheid kan er potentieel wel verandering komen. En ook sommige deelnemers bevestigen dat humor deze kracht kan bezitten al heerst er hier geen unanimiteit over. Sommigen hebben het zelfs al meegemaakt. Maar concrete voorbeelden bleven wel uit.

Volgens sommigen is humor veel krachtiger dan gewoon u gedachten roepen.

Anderen willen eigenlijk vooral niet te veel nadenken over hun situatie. Dit zijn eerder de jongere gedetineerden binnen mijn sessies.

Met humor kan iemand juist deze situatie aan, als ge hier niet kunt lachen, dan wordt ge depressief.

Deze sessies hebben voor één iemand wel iets wezenlijks veranderd, hij voelde zich weer iets waard door hier te zijn, dat ik in iets goed ben. Dit bereikte ik door een echt menselijke benadering, het proberen mezelf gelijk te stellen in de co-creatie, hen echt dingen laten beslissen, eigenaarschap aanbieden, terug een beetje mens zijn, ... Mijn idealistische insteek heeft dan toch minstens bij één iemand even iets wezenlijks veranderd. 

Shortcut naar de bronnen.

Tussen conclusie

• Het is erg belangrijk om binnen mijn analyse en conclusie deze uitzonderlijke sessie goed te kaderen en mee te nemen.

Tussen -analyse

              - conclusie